Rủi ro khi Mỹ - Nga không còn rào chắn hạt nhân

Hiệp ước New START hết hạn có thể châm ngòi một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân, nguy cơ dẫn đến thảm họa nếu các bên tính toán sai lầm.

Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START), thỏa thuận duy nhất còn lại giữa Mỹ và Nga về kiểm soát vũ khí hạt nhân, đã chính thức hết hiệu lực lúc 0h GMT ngày 5/2, khi cả hai cường quốc không đồng ý gia hạn. Điều này đánh dấu lần đầu tiên trong hơn 50 năm, hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới không còn bất cứ "rào chắn" nào với kho vũ khí hủy diệt của nhau.

Giới chuyên gia cảnh báo việc New START hết hiệu lực, trong khi chưa có một thỏa thuận mới nào thay thế, sẽ thúc đẩy Mỹ, Nga tăng cường kho đầu đạn và phương tiện phóng hạt nhân của mình một cách thoải mái mà không ai có thể kiểm soát, đặc biệt là khi niềm tin chiến lược giữa hai bên đang xuống thấp.

Điều này có nguy cơ châm ngòi một cuộc chạy đua vũ khí hủy diệt, đẩy thế giới vào giai đoạn bất định, bởi New START vốn nhằm tăng tính dự báo và minh bạch, tránh các cường quốc vội vàng phát động tấn công hạt nhân dựa trên thông tin sai lệch.

"Kịch bản tồi tệ nhất là tình hình vượt tầm kiểm soát, rồi một sự cố, dù bất ngờ hay đã được dự báo, châm ngòi cho xung đột, nhanh chóng leo thang thành chiến tranh hạt nhân", Thomas Countryman, cựu quyền thứ trưởng ngoại giao Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí và an ninh quốc tế, nói với CNN.

Tên lửa đạn đạo xuyên lục địa Yars của Nga trong lễ duyệt binh ở Moskva tháng 5/2024. Ảnh: AFP

New START, còn gọi là START III, được Mỹ và Nga ký năm 2010 và có hiệu lực một năm sau đó. Hiệp ước quy định mỗi bên không được triển khai quá 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và oanh tạc cơ mang vũ khí hạt nhân, số lượng đầu đạn hạt nhân trên các phương tiện này cũng không được vượt quá 1.550.

Hiệp ước cũng cho phép mỗi bên kiểm tra tại chỗ kho vũ khí hạt nhân của bên kia, dù hoạt động này đã bị tạm dừng trong thời kỳ đại dịch Covid-19 và chưa được nối lại kể từ đó. Mỹ và Nga năm 2021 đồng ý gia hạn hiệp ước thêm 5 năm. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán để tiếp tục gia hạn thỏa thuận trong những năm qua giữa hai nước đổ vỡ do căng thẳng giữa hai nước.

Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi tháng 1 đã phát tín hiệu rằng Mỹ sẽ không gia hạn New START. "Nếu nó hết hạn thì cứ để nó hết hạn. Chúng ta sẽ ký thỏa thuận tốt hơn", ông chủ Nhà Trắng cho biết.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 4/2 cho biết Tổng thống Trump sẽ quyết định các vấn đề liên quan New START sau, dẫn lại lời kêu gọi của ông chủ Nhà Trắng về một thỏa thuận hạt nhân mới có sự tham gia của Mỹ, Nga và cả Trung Quốc.

"Tổng thống đã nhiều lần nêu rõ rằng để đạt được kiểm soát vũ khí thực sự trong thế kỷ 21, không thể xây dựng một thỏa thuận nếu không có Trung Quốc, bởi kho vũ khí hạt nhân của họ đang gia tăng nhanh chóng với quy mô rất lớn", ông nói.

Bộ Ngoại giao Nga tối cùng ngày cũng thông báo toàn bộ nghĩa vụ của Moskva theo New START đã chấm dứt, hai bên tự do quyết định bước đi tiếp theo. Theo cơ quan này, Nga đã tìm cách duy trì khuôn khổ New START, đề xuất duy trì các hạn chế theo khuôn khổ hiệp ước ít nhất một năm sau khi hết hạn, nhưng không nhận được phản hồi chính thức nào từ Mỹ, dẫn đến bế tắc hiện nay.

Christine Wormuth, chủ tịch Sáng kiến về Mối đe dọa Hạt nhân có trụ sở ở Washington, cho hay việc Mỹ và Nga không còn rào chắn nào cho quy mô kho vũ khí hạt nhân chiến lược của mình là điều chưa từng xảy ra trong nhiều thập kỷ qua.

Kho vũ khí hạt nhân hơn 8.000 đầu đạn của Nga - Mỹ. Đồ họa: RIA Novosti

"Chúng ta không được lợi gì từ một cuộc chạy đua vũ trang tốn kém và kém hiệu quả. Chúng ta cũng không được lợi từ việc thiếu tính dự báo và minh bạch trong việc hiểu rõ chương trình hạt nhân của Nga. Chúng ta càng không được lợi từ nguy cơ tính toán sai lầm do thiếu thông tin", Paul Dean, cựu trợ lý ngoại trưởng Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí, răn đe và ổn định chiến lược, nói.

Hiện chưa rõ chính quyền Tổng thống Trump sẽ phản ứng thế nào sau khi New START hết hạn. Các cựu quan chức và chuyên gia nhận định Mỹ có thể tăng số lượng đầu đạn hạt nhân triển khai, động thái được coi là cần thiết để trấn an các đồng minh.

"Nếu chúng ta không thể hiện quyết tâm hạt nhân, các đồng minh sẽ đặt câu hỏi liệu Mỹ có sẵn sàng bảo vệ họ hay không, hay họ phải tự phát triển chương trình hạt nhân của mình", Heather Williams, giám đốc chương trình nghiên cứu hạt nhân tại Trung tâm Chiến lược và Nghiên cứu Quốc tế (CSIS), nói.

Darya Dolzikova, nhà nghiên cứu thuộc chương trình không phổ biến vũ khí hạt nhân và chính sách hạt nhân của Viện RUSI, Anh, cho rằng New START hết hiệu lực là "đáng lo ngại, bởi cả hai phía đều có động lực mở rộng năng lực chiến lược".

Bà Dolzikova nhận định việc các năng lực quân sự tiếp tục mở rộng sẽ "chỉ khiến việc đạt được một hiệp ước kiểm soát vũ khí mới trở nên khó khăn hơn". Bà nhấn mạnh với vai trò then chốt của vũ khí hạt nhân trong tính toán chiến lược, ngày càng nhiều quốc gia muốn sở hữu chúng hơn là cắt giảm.

Số vũ khí hạt nhân của các quốc gia trên thế giới. Đồ họa: BBC

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres cho rằng New START hết hiệu lực vào "thời điểm không thể tồi tệ hơn", khi nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang cao nhất hàng chục năm. Ông kêu gọi Moskva và Washington trở lại bàn đàm phán ngay lập tức, đạt thỏa thuận về khuôn khổ kế tiếp nhằm khôi phục các giới hạn có thể kiểm chứng, giảm thiểu rủi ro và tăng cường an ninh chung.

Mỹ đã thể hiện rõ họ không mấy quan tâm gia hạn New START trên cơ sở song phương và kỳ vọng đưa Trung Quốc vào bất kỳ thỏa thuận nào mới. Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Trump đến nay chưa thể thuyết phục Trung Quốc ngồi vào bàn đàm phán.

Bắc Kinh từng bác bỏ những lời kêu gọi giới hạn kho vũ khí hạt nhân, lập luận rằng số lượng đầu đạn họ sở hữu tương đối nhỏ so với Washington và Moskva.

"Chúng ta có thể chứng kiến một cuộc chạy đua vũ trang ba bên nguy hiểm", ông Daryl Kimball, giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí, nói. "Nhưng tất cả điều đó có thể tránh được hoặc giảm thiểu bằng một số nỗ lực ngoại giao thông thường và hợp lý".

Như Tâm (Theo CNN, BBC, Reuters)