Tuổi Ngọ có thật sự năng động? Khoa học chỉ ra 'cú lừa' tâm lý phía sau niềm tin quen thuộc

Khoa học không xác nhận con giáp tạo ra tính cách như "tuổi Ngọ năng động", nhưng lại chỉ ra những cơ chế khiến nhiều người cảm thấy điều đó "đúng đến kỳ lạ".

Khoa học nói gì về chuyện 'tính cách theo con giáp'?

Trong tâm lý học, có một hiện tượng rất nổi tiếng là hiệu ứng Barnum (còn gọi là hiệu ứng Forer). 

Năm 1949, nhà tâm lý Bertram Forer cho sinh viên làm bài trắc nghiệm, rồi đưa cho mỗi người bản mô tả tính cách nhưng thực ra ai cũng nhận cùng một đoạn mô tả chung chung, thiên về tích cực. Kết quả đa số vẫn thấy mô tả ấy rất đúng với mình. 

Đây là một cơ chế giải thích vì sao những câu kiểu bạn thích tự do nhưng cũng cần sự công nhận, bạn năng động nhưng đôi khi do dự dễ được nhiều người đồng ý, vì chúng đủ mơ hồ để ai cũng soi được mình vào đó.

Từ hiệu ứng Barnum, các chuyên gia xét đến bước tiếp theo là thiên kiến xác nhận (confirmation bias). Khi đã tin tuổi Ngọ năng động, họ có xu hướng nhặt những ví dụ củng cố niềm tin. Chẳng hạn, anh A tuổi Ngọ làm việc xông xáo, chị B tuổi Ngọ nói năng nhanh nhẹn.

Đồng thời, họ bỏ qua những ví dụ ngược lại bao gồm người tuổi Ngọ trầm tính, ngại thay đổi. Có thể hiểu đây là một kiểu lọc dữ liệu vô thức khiến niềm tin ngày càng chắc.

Nếu xét vấn đề dựa trên góc nhìn chiêm tinh dự đoán tính cách, giới khoa học cũng từng kiểm tra nghiêm túc bằng thực nghiệm mù đôi - là thiết kế thí nghiệm trong đó cả người tham gia lẫn người trực tiếp thực hiện đều không biết ai thuộc nhóm thử nghiệm, ai thuộc nhóm đối chứng.

Cụ thể, một nghiên cứu đăng trên Nature (1985) do Shawn Carlson thực hiện đã dùng thiết kế mù đôi để kiểm định tuyên bố rằng lá số hay biểu đồ sao có thể mô tả chính xác tính cách. Kết quả không ủng hộ giả thuyết chiêm tinh theo cách mà người tin chiêm tinh kỳ vọng. 

Dù con giáp và chiêm tinh phương Tây không phải một, bài học phương pháp vẫn giống nhau muốn khẳng định hệ thống dự đoán tính cách theo ngày giờ sinh phải qua kiểm định nghiêm ngặt và bằng chứng mạnh mẽ đến nay không đứng về phía các tuyên bố đó. 

Nói ngắn gọn, khoa học không tìm thấy một công tắc sinh học bật tính cách theo năm Ngọ. Nhưng khoa học lại tìm thấy những chiếc gương tâm lý khiến ta tin rằng chiếc công tắc ấy tồn tại.

Cơ chế vận hành niềm tin phía sau 'Tuổi Ngọ năng động'

Điều thú vị là dù không có cơ sở sinh học rõ ràng, niềm tin về con giáp vẫn có thể tạo ra tác động xã hội thực tế thông qua cơ chế tự hoàn thành lời tiên đoán.

Một số nghiên cứu kinh tế - xã hội tại Trung Quốc về các năm được xem là "may mắn" cho thấy gia đình có xu hướng đầu tư nhiều hơn cho con sinh vào những năm đó, đặc biệt là năm Thìn. 

Theo các phân tích được thảo luận trong các báo cáo của Viện Kinh tế Lao động, Đức (IZA) và Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia, Mỹ (NBER), sự khác biệt về thành tích học tập hay thu nhập sau này có thể bắt nguồn từ kỳ vọng và hành vi của gia đình, chứ không phải từ đặc điểm sinh học của năm sinh.

Áp dụng vào câu chuyện tuổi Ngọ, có thể hình dung một kịch bản quen thuộc là một đứa trẻ thường xuyên được nghe "con tuổi Ngọ, phải mạnh mẽ, phải nhanh nhẹn" sẽ được khuyến khích tham gia hoạt động, được khen khi chủ động và được gắn nhãn tích cực về sự năng động. 

Theo tâm lý học phát triển, nhãn mác xã hội có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành bản sắc cá nhân. Lâu dần, đứa trẻ thực sự hành xử theo kỳ vọng ấy. Người lớn nhìn vào lại càng tin rằng tuổi Ngọ đúng là xông xáo.

Cơ chế tương tự cũng có thể xảy ra với các tuổi khác. Chẳng hạn, tuổi Sửu thường được mô tả là chăm chỉ, bền bỉ, tuổi Thìn là lãnh đạo, có số quý nhân, tuổi Mão là khéo léo, tinh tế. Khi những mô tả này được lặp lại qua nhiều thế hệ, chúng trở thành khuôn mẫu văn hóa. Và khuôn mẫu, nếu được tin đủ mạnh, có thể ảnh hưởng đến hành vi.

Một yếu tố nữa là ảo giác tần suất, hay hiệu ứng Baader-Meinhof. Khi một thông tin trở nên nổi bật trong tâm trí chẳng hạn đầu năm Ngọ, mạng xã hội tràn ngập nội dung về tuổi Ngọ, não bộ sẽ dễ dàng nhận ra và ghi nhớ các ví dụ phù hợp với khuôn mẫu đó. Cảm giác "đúng thật" vì thế càng được củng cố.

Nhìn dưới góc độ khoa học, tuổi Ngọ không phải là "định mệnh sinh học" quyết định tính cách. Nhưng niềm tin xã hội về tuổi Ngọ có thể tác động đến cách con người nhìn nhận bản thân và cách xã hội đối xử với họ. Nếu có ảnh hưởng nào tồn tại, nhiều khả năng niềm tin này đi qua kỳ vọng và văn hóa, hơn là qua gene hay cơ chế thần kinh bẩm sinh.