Tổn thất với Iran khi 'bộ não an ninh' bị Israel hạ sát

Việc ông Larijani, "bộ não an ninh" có ảnh hưởng sâu rộng của Iran, bị Israel hạ sát được coi là tổn thất lớn với Tehran cũng như triển vọng đàm phán chấm dứt chiến sự.

Iran ngày 17/3 xác nhận Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Ali Larijani, 67 tuổi, đã thiệt mạng, sau khi Israel tuyên bố hạ sát ông trong đòn không kích vào đêm trước đó.

"Đây là một đòn giáng nặng nề với Iran, có thể gây hệ quả còn lớn hơn việc Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei bị Israel hạ sát hồi đầu chiến sự", Patrick Wintour, biên tập viên về đối ngoại của Guardian, nhận định.

Kể từ khi chiến sự nổ ra, ông Larijani đã luôn là mục tiêu hàng đầu trong bộ máy lãnh đạo Iran bị Israel nhắm đến, do ông có khả năng chi phối nhiều tầng nấc chính trị khác nhau ở Iran, cũng như có ảnh hưởng cá nhân lớn không chỉ trong nội bộ đất nước mà còn với các cường quốc bên ngoài, trong đó có Nga và Trung Quốc, theo Wintour.

Trong nội bộ Iran, với vai trò là quan chức an ninh hàng đầu đất nước, Larijani từ lâu đã đóng vai trò người phát ngôn cứng rắn của chính phủ, với bề dày kinh nghiệm chính trị cùng xuất thân từ gia tộc quyền quý và có ảnh hưởng về tôn giáo.

Ông Ali Larijani tại thủ đô Tehran, Iran, hồi năm 2024. Ảnh: Reuters

Larijani sinh ra trong một gia tộc giáo sĩ danh tiếng. Gia đình ông rời Iran vào những năm 1930 giữa lúc căng thẳng leo thang giữa giới giáo sĩ với triều đại Pahlavi và trở về nước vào thập niên 1960.

Ông từng là thành viên Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trong cuộc chiến Iran - Iraq những năm 1980 rồi sau đó thăng tiến dần lên các vị trí cấp cao, như vai trò đặc phái viên liên lạc giữa IRGC và quốc hội.

Vào cuối thập niên 1980 và 1990, Larijani giữ chức Bộ trưởng Văn hóa và Định hướng Hồi giáo rồi trở thành người đứng đầu đài truyền hình quốc gia và báo cáo trực tiếp cho Lãnh tụ Tối cao. Ông cũng đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Quốc hội trong giai đoạn 2008-2020.

Larijani được coi là một chính trị gia bảo thủ ôn hòa, có khả năng thu hút ủng hộ từ phe cải cách. Quan trọng hơn cả, ông là thân tín bên cạnh giáo chủ Ali Khamenei và thường xuyên được giao trọng trách giải quyết những thách thức lớn nhất của quốc gia.

Xuyên suốt sự nghiệp của mình, Larijani đã xây dựng được mạng lưới quan hệ sâu rộng trong bộ máy quyền lực, từ quân đội, giới giáo sĩ đến quốc hội và văn phòng Lãnh tụ Tối cao, đồng thời có đủ uy tín để kết nối với tất cả các phe phái từ hiếu chiến đến ôn hòa.

Những tháng gần đây, quyền lực của ông càng được mở rộng. Hồi tháng một, lãnh tụ Ali Khamenei đã chỉ định Larijani thay mặt mình quyết định các công việc của đất nước mà cấp bách nhất là việc chấm dứt các cuộc biểu tình chống chính phủ và xử lý những bất đồng nội bộ.

Larijani đã trực tiếp giám sát nỗ lực đối phó phong trào biểu tình nổ ra ở Iran hồi đầu năm. Theo các quan chức cấp cao và thành viên lực lượng cận vệ Iran, trước khi chiến sự nổ ra, giáo chủ Ali Khamenei đã đưa Larijani vào một nhóm nhỏ các quan chức then chốt. Nhóm này được giao trọng trách soạn thảo kế hoạch đảm bảo sự tồn vong của Cộng hòa Hồi giáo trong trường hợp Lãnh tụ Tối cao bị hạ sát.

Giữa bộ máy lãnh đạo với nhiều gương mặt theo đường lối cứng rắn của Iran, ông được xem là người thực dụng, khi có thể dung hòa các phe phái nội bộ và xử lý những thách thức đối ngoại gai góc.

Trên trường quốc tế, ông là đầu tàu điều phối mối quan hệ giữa Iran với Nga và Trung Quốc, hai đồng minh lớn nhất, trực tiếp dẫn dắt các cuộc đàm phán hạt nhân với Mỹ và đóng vai trò phái viên tại nhiều quốc gia quan trọng ở khu vực như Oman, Qatar.

Từ năm 2005 đến 2007, ông giữ vai trò trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của Iran với các cường quốc. Dù sau đó bị thay thế bởi một người thuộc phe cứng rắn, ông vẫn đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy đi đến ký kết thỏa thuận hạt nhân JCPOA với chính quyền tổng thống Mỹ Barack Obama và các cường quốc vào năm 2015.

Năm 2021, ông chủ trì các cuộc đàm phán về thỏa thuận chiến lược toàn diện với Trung Quốc, theo đó Trung Quốc đồng ý đầu tư 400 tỷ USD vào Iran trong vòng 25 năm để đổi lấy nguồn cung dầu giá rẻ ổn định. Thỏa thuận này là phao cứu sinh quan trọng đối với nền kinh tế đất nước vốn đang bị bóp nghẹt bởi các lệnh trừng phạt khắc nghiệt từ Mỹ và châu Âu.

Ông cũng đóng vai trò là gương mặt đại diện của chính quyền trước công chúng. Larijani thường xuyên trả lời phỏng vấn báo chí trong nước và quốc tế, đồng thời hoạt động tích cực trên mạng xã hội để đăng tải những thông điệp lên án các đối thủ của Iran, chia sẻ hình ảnh tiếp đón quan chức nước ngoài hay những tấm hình chụp chung thân mật với người dân.

Lần cuối cùng ông Larijani xuất hiện trước công chúng là vào hôm 13/3, tại một cuộc tuần hành ở Tehran nhân ngày Quds, sự kiện chống Israel do chính phủ tổ chức vào ngày cuối cùng của tháng Ramadan. Cuộc tuần hành này nhằm phô trương ủng hộ của người dân dành cho chính quyền trong bối cảnh đất nước đang bị tấn công.

Ông Larijani lắng nghe câu hỏi tại một cuộc họp báo ở Tehran hồi năm 2019. Ảnh: AP

Giới phân tích nhận định cái chết của Larijani có thể tạo điều kiện cho các lãnh đạo quân sự phe cứng rắn ở Iran siết chặt hơn nữa quyền lực, khiến mục tiêu thay đổi chính quyền Iran trở nên khó khăn hơn đối với Mỹ - Israel, cũng như thu hẹp hơn nữa cánh cửa đàm phán giữa các bên.

Sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng, Larijani đã thúc giục giới giáo sĩ, những người có thẩm quyền bổ nhiệm Lãnh tụ Tối cao tiếp theo, bầu một ứng viên có tư tưởng ôn hòa và có khả năng đoàn kết quốc gia để kế nhiệm. Tuy nhiên, Mojtaba Khamenei, con trai cố giáo chủ, người có tư tưởng bảo thủ và cứng rắn hơn cha, đã được chọn làm người thay thế.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần công khai nói về mong muốn tìm được một ứng viên ở Iran có vai trò giống như Delcy Rodriguez, phó tổng thống Venezuela được bổ nhiệm làm lãnh đạo lâm thời thay thế ông Nicolas Maduro, người đã bị đặc nhiệm Mỹ bắt trong cuộc đột kích hồi đầu tháng 1.

Các quan chức Mỹ tin rằng việc Tổng thống Trump ủng hộ bà Rodriguez lên nắm quyền đã giúp Venezuela tránh được tình trạng rối loạn chính trị, thậm chí là nội chiến.

Tại Iran, kỹ năng chính trị và ảnh hưởng của Larijani được cho là có thể giúp giới lãnh đạo nước này xây dựng đồng thuận sau khi cuộc xung đột với Mỹ - Israel kết thúc. Tuy nhiên, việc ông bị hạ sát đã chấm dứt hy vọng của Mỹ về việc tìm một ứng viên đóng vai trò chuyển tiếp như bà Rodriguez ở Iran, khiến các lựa chọn của Washington càng bị thu hẹp hơn nữa.

"Larijani là người có khả năng mở ra cánh cửa ngừng bắn và thúc đẩy đàm phán giữa Iran với Mỹ, Israel", Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nhận định. "Cuộc không kích hạ sát ông đã chặn đứng cánh cửa đó".

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, AP)