Phòng không Iran bắn bị thương F-35 Mỹ thế nào

Iran dường như đã dùng cảm biến hồng ngoại để bám bắt chiến đấu cơ F-35 Mỹ mà không đánh động đối phương, sau đó phóng tên lửa tầm nhiệt.

Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), đơn vị đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, ngày 19/3 thông báo một tiêm kích tàng hình F-35A phải hạ cánh khẩn xuống căn cứ ở khu vực sau khi làm nhiệm vụ chiến đấu trên bầu trời Iran. Quan chức CENTCOM cho biết máy bay tiếp đất an toàn và phi công "trong tình trạng ổn định", dường như ám chỉ người này đã bị thương.

Hãng tin CNN dẫn lời hai nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết chiếc F-35A "trúng hỏa lực nghi của Iran", trong khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng công bố video tên lửa bắn bị thương chiến đấu cơ có hình dáng giống F-35.

F-35 là một trong những chiến đấu cơ hiện đại nhất thế giới hiện nay, đồng thời là vũ khí nòng cốt trong các chiến dịch của quân đội Mỹ. Thiết kế góc cạnh, khoang vũ khí giấu trong thân và lớp phủ làm từ vật liệu hấp thụ sóng radar giúp phi cơ giảm đáng kể diện tích phản xạ radar, khó bị các hệ thống phòng không tầm xa phát hiện và bám bắt hơn.

Dù vậy, video của IRGC cho thấy lực lượng này đã sử dụng cảm biến hồng ngoại để theo dõi và khóa mục tiêu vào chiếc F-35A. Điều đó thể hiện một trong những điểm yếu khó khắc phục với tiêm kích tàng hình hiện đại, đó là chưa thể che chắn hoàn toàn tín hiệu nhiệt từ máy bay.

Nhóm vũ trang Houthi, đồng minh của Iran tại Yemen, từng nhiều lần sử dụng biện pháp này để phát hiện, bám bắt mục tiêu trên không và dẫn đường cho tên lửa đánh chặn.

Nhiều quan chức quốc phòng Mỹ tiết lộ lực lượng Houthi suýt bắn trúng loạt tiêm kích F-16 và một chiến đấu cơ tàng hình F-35 trong 30 ngày đầu chiến dịch Rough Rider, được Washington phát động đầu tháng 3/2025. Một quan chức khác sau đó nói rằng chiếc F-35 bị tên lửa Houthi áp sát tới mức phi công phải cơ động ngoặt gấp để tránh đạn.

Ngoài khả năng theo dõi máy bay tàng hình, cảm biến hồng ngoại còn có ưu điểm là không phát ra bức xạ vô tuyến, nhờ nguyên lý hoạt động hoàn toàn thụ động. Điều này khiến các thiết bị cảnh báo chiếu xạ radar, như hệ thống tác chiến điện tử AN/ASQ-239 trên tiêm kích F-35, không thể biết đối phương đang theo dõi và báo động cho phi công.

Sau khi phát hiện mục tiêu, cảm biến hồng ngoại có thể chuyển tham số cho tên lửa dùng đầu dò tầm nhiệt để bám bắt. Toàn bộ quá trình từ khi theo dõi đến lúc khai hỏa đều không phát tín hiệu vô tuyến, khiến kíp lái đối phương không kịp trở tay.

Tiêm kích F-35 Mỹ tham gia chiến dịch tập kích Iran hôm 2/3. Ảnh: USAF

"Iran và lực lượng Houthi sở hữu nhiều hệ thống cảnh báo và phòng không vận hành nhờ cảm biến hồng ngoại. Rất khó để săn tìm những khí tài này vì chúng có khả năng ẩn mình rất cao", Michael Knights, chuyên gia tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông ở Mỹ, cho hay.

Máy bay trang bị cảm biến tên lửa tiếp cận (MAWS), hoặc tổ hợp AN/AAQ-37 với 6 camera hồng ngoại trên tiêm kích F-35, có thể phát hiện nguồn nhiệt từ quả đạn đang lao tới. Tuy nhiên, phi công lúc này chỉ còn rất ít thời gian để phản ứng và thực hiện những biện pháp đối phó.

"Với máy bay không có MAWS, phi công sẽ phải liên tục quan sát bằng mắt thường để phát hiện tên lửa đang bay tới", Tyler Rogoway, biên tập viên của chuyên trang quân sự Mỹ War Zone, cho hay.

Trong video, chiếc F-35 dường như đang giữ đường bay ổn định, không có dấu hiệu cơ động ngoặt gấp hoặc thả mồi bẫy để đối phó tên lửa. Chưa rõ liệu phi công Mỹ có biết mình đang bị nhắm mục tiêu hay không.

Dù vậy, cảm biến hồng ngoại không phải khí tài hoàn hảo và vẫn đi kèm một số hạn chế.

Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), có trụ sở tại Mỹ, chỉ ra rằng nhược điểm chính của loại cảm biến này là dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết và môi trường. Tầm phát hiện mục tiêu của nó thường ngắn hơn nhiều so với radar, đồng thời không thể quan sát xuyên mây mù và mưa.

Khả năng đo xa của cảm biến hồng ngoại cũng rất kém, trừ khi áp dụng một số biện pháp như triển khai nhiều tổ hợp cùng lúc để làm phép đạc tam giác hoặc ước đoán khoảng cách nhờ kích thước mục tiêu.

Vụ tiêm kích F-35A Mỹ nghi bị Iran bắn trúng. Đồ họa: NDTV

Một yếu tố khác có thể góp phần dẫn đến vụ tiêm kích F-35A Mỹ trúng đạn là sự thay đổi trong phương thức tác chiến. Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine cho biết máy bay nước này đang di chuyển xa hơn về phía đông và thâm nhập sâu hơn vào không phận Iran.

Đây cũng chính là khu vực tập trung những hệ thống phòng không di động của Iran, vốn rất khó bị phát hiện và tiêu diệt.

Tạp chí quân sự Military Watch của Mỹ nhận định Iran đã sử dụng tổ hợp phòng không tầm ngắn Majid hoặc tên lửa vác vai. Chúng đều có đầu đạn cỡ nhỏ, đủ sức hạ máy bay không người lái (UAV), tên lửa hành trình và trực thăng, nhưng có thể không đủ sát thương để làm chiếc F-35A rơi tại chỗ, đặc biệt là khi kích nổ từ khoảng cách không quá gần.

"Các tổ hợp phòng không di động thường được ngụy trang kỹ, chỉ xuất hiện khi sẵn sàng khai hỏa và nhanh chóng sơ tán sau khi phóng đạn. Chúng sẽ tiếp tục là mối đe dọa trên chiến trường rất lâu sau khi các tổ hợp phòng không cố định bị phá hủy", Debanish Achom, biên tập viên đài NDTV của Ấn Độ, nêu quan điểm.

Phạm Giang (Theo War Zone, NDTV, Reuters)