Loại trái cây phổ biến nhất thế giới đối mặt nguy cơ biến mất

Chuối - loại trái cây quen thuộc từ siêu thị châu Âu đến những gánh hàng rong Đông Nam Á - đang đối mặt nguy cơ nghiêm trọng ngay tại các đồn điền thương mại. Giới khoa học cảnh báo kịch bản từng khiến giống chuối Gros Michel gần như biến mất trong thế kỷ 20 có thể lặp lại, nếu sự lây lan của nấm bệnh không được kiểm soát kịp thời.

Chuối không 'bất tử'

Ít ai biết rằng loại chuối phổ biến bậc nhất chúng ta ăn ngày nay - Cavendish (chuối già Nam Mỹ) - không phải phiên bản nguyên thủy của thị trường toàn cầu. 

Theo The Guardian, vào giữa thế kỷ 20, giống chuối Gros Michel khi đó chiếm lĩnh xuất khẩu thế giới đã gần như biến mất vì bệnh héo rũ Panama do nấm Fusarium gây ra. Cavendish được đưa vào thay thế vì có khả năng kháng chủng nấm cũ.

Nhưng lịch sử đang có dấu hiệu lặp lại.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), chủng nấm Tropical Race 4 (TR4) đã lan rộng từ châu Á sang Trung Đông, châu Phi và châu Mỹ Latin, vốn là những vùng sản xuất chuối chủ lực. 

TR4 xâm nhập qua rễ, làm tắc hệ thống dẫn nước và dinh dưỡng, khiến cây héo rũ rồi chết. Điều đáng lo ngại là loại nấm này có thể tồn tại trong đất hàng chục năm và gần như không thể tiêu diệt bằng thuốc hóa học.

Theo BBC Future, điểm yếu chí mạng của chuối Cavendish nằm ở sự đồng nhất di truyền. Chuối thương mại không có hạt, được nhân giống vô tính, nên các cây gần như bản sao của nhau. Khi một cây nhiễm bệnh, cả đồn điền có thể sụp đổ vì không có 'hàng rào di truyền' tự nhiên để kháng lại.

Reuters ghi nhận Ecuador - quốc gia xuất khẩu chuối lớn nhất thế giới - đã phải tăng cường kiểm soát biên giới và khử trùng đất nhằm ngăn TR4 xâm nhập. 

Ngành công nghiệp chuối toàn cầu được ước tính trị giá khoảng 140 tỉ USD, và hơn 400 triệu người phụ thuộc chuối như nguồn năng lượng quan trọng hằng ngày. 

Nguy cơ 'tuyệt chủng thương mại' vì thế được giới chuyên gia nhìn nhận không phải là một cụm từ giật gân, mà là một khả năng có cơ sở khoa học và kinh tế.

Bước tiến từ phòng thí nghiệm: Giải mã vùng gene kháng bệnh

Giữa bức tranh đầy thách thức đó, một nghiên cứu mới được Popular Science đưa tin vào tháng 2-2026 mang lại tín hiệu đáng chú ý. 

Theo công bố trên Horticulture Research, các nhà khoa học tại Đại học Queensland (Úc) đã xác định được một vùng gene cụ thể trên nhiễm sắc thể số 5 của một giống chuối hoang dại - Calcutta 4 - có khả năng kháng biến thể Subtropical Race 4 (STR4), một nhánh của nhóm TR4 gây bệnh héo rũ Panama.

Nhóm nghiên cứu cho biết họ đã lai chuối hoang Calcutta 4 với các giống chuối dễ nhiễm bệnh, sau đó cho các thế hệ lai tiếp xúc trực tiếp với STR4 trong điều kiện kiểm soát. 

Bằng cách so sánh bộ gene của những cây sống sót và những cây chết do nhiễm bệnh, nhóm đã khoanh vùng được khu vực ADN liên quan đến khả năng kháng nấm.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ đây được xem là lần đầu tiên cơ chế di truyền kháng TR4 từ một phân loài chuối hoang được mổ xẻ chi tiết ở cấp độ phân tử. 

Theo lời các nhà khoa học được Popular Science dẫn lại, việc xác định chính xác vùng gene này cho phép phát triển các chỉ dấu phân tử tức là công cụ giúp các nhà chọn giống nhận diện cây con mang đặc tính kháng bệnh ngay từ giai đoạn sớm, trước khi có triệu chứng.

Điều này có ý nghĩa rất lớn về mặt thực tiễn. Thay vì phải trồng thử hàng nghìn cây và chờ xem cây nào sống sót sau khi nhiễm bệnh tốn rất nhiều năm, các nhà chọn giống có thể sàng lọc ngay trong phòng thí nghiệm, rút ngắn đáng kể thời gian và chi phí.

Tuy nhiên theo Popular Science, giống chuối Calcutta 4 dù mang gene kháng bệnh nhưng không phù hợp cho canh tác thương mại vì trái không ngon và không đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. 

Ngoài giữ được khả năng kháng bệnh, thách thức hiện nay còn phải là bảo toàn hương vị, năng suất và khả năng vận chuyển - những yếu tố khiến Cavendish trở thành vua chuối suốt nhiều thập niên.

Các nhà nghiên cứu cũng thừa nhận quá trình lai tạo chuối diễn ra chậm, mỗi thế hệ lai phải mất ít nhất một năm để trưởng thành và ra hoa trước khi tiếp tục nhân giống. Nghĩa là cuộc đua giữa khoa học và nấm bệnh sẽ không thể giải quyết trong một sớm một chiều.