Đảo Kharg - 'huyết mạch dầu mỏ' Iran từng bị Mỹ nhắm đến

Đảo Kharg của Iran trên Vịnh Ba Tư đang trở thành tâm điểm tính toán quân sự của Mỹ và Israel, khi cuộc xung đột có dấu hiệu lan sang mặt trận năng lượng.

Cuộc chiến do Mỹ, Israel phát động với Iran từ ngày 28/2 đang có dấu hiệu leo thang khi Tel Aviv dường như mở rộng phạm vi tấn công từ mục tiêu chính trị và quân sự của Tehran sang cơ sở công nghiệp dân sự Iran.

Israel tối 7/3 không kích trúng loạt kho dự trữ dầu của Iran ở Tehran, gây ra đám cháy lớn, khói bốc lên tạo nên một lớp sương mù đen kịt khắp thành phố. Đây là lần đầu tiên Israel không kích kho dầu của Iran kể từ khi chiến sự bùng phát. Trong những đòn tấn công trước đó, Mỹ và Israel chủ yếu nhắm vào các mục tiêu quân sự, an ninh và giới lãnh đạo Iran.

Các diễn biến khiến sự chú ý dồn về đảo Kharg, nơi được ví như huyết mạch dầu mỏ của Iran. Truyền thông Mỹ đưa tin chính quyền Tổng thống Donald Trump đang cân nhắc chiếm giữ hòn đảo chiến lược này. Yair Lapid, cựu thủ tướng Israel, kêu gọi trên X rằng nước này "phải phá hủy toàn bộ mỏ dầu và ngành năng lượng của Iran trên đảo Kharg nếu muốn bóp nghẹt kinh tế và lật đổ chế độ ở Iran".

Trong khi đó, giới phân tích cảnh báo bất kỳ quyết định nào liên quan hòn đảo đều sẽ tác động đáng kể đến giá dầu thế giới.

Cảng dầu đảo Kharg trên Vịnh Ba Tư nhìn từ bờ biển Iran hồi tháng 3/2017. Ảnh: AFP

Đảo Kharg nằm trong Vịnh Ba Tư, cách bờ biển Iran khoảng 25 km, cách Eo biển Hormuz hơn 480 km. Hòn đảo có chiều dài chỉ 6 km và diện tích 20 km2, nhưng đã trở thành trung tâm xuất khẩu dầu lớn nhất của Iran trong hơn nửa thế kỷ qua.

Khi ngành dầu mỏ Iran bùng nổ hồi thập niên 1960, chính quyền Iran dưới thời vua Mohammad Reza Pahlavi đã phát triển Kharg thành một trong những cảng xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới, với sự giúp đỡ từ công ty dầu mỏ Mỹ Amoco. Iran giai đoạn này vẫn là đối tác gần gũi với phương Tây.

Từ các mỏ ở tây nam Iran, dầu thô được bơm qua mạng lưới đường ống ra đảo Kharg, nơi những tàu chở dầu khổng lồ cập cảng để vận chuyển ra thị trường quốc tế.

Các cơ sở tại Kharg có công suất xử lý 7 triệu thùng dầu mỗi ngày và khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran đi qua hòn đảo, phần lớn bán cho châu Á, đặc biệt là Trung Quốc. Với nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu năng lượng, Kharg được coi là mắt xích sống còn của Iran.

"Nếu Mỹ kiểm soát hòn đảo, họ sẽ gây ra áp lực khổng lồ lên bất kỳ chế độ nào ở Iran mà không phải điều bộ binh vào Tehran", Ian Bremmer, nhà sáng lập kênh truyền thông GZERO Media, bình luận.

Michael Rubin, nhà nghiên cứu tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI), cho biết kiểm soát đảo Kharg sẽ mang lại lợi thế chiến lược đáng kể cho Mỹ, bóp nghẹt nguồn thu của Iran và khiến Tehran khó tài trợ quân đội hơn. Ông đánh giá chính quyền Tổng thống Trump đang dần nhận ra rằng Iran là vấn đề lớn và phức tạp hơn nhiều so với dự đoán ban đầu.

Tổng thống tiền nhiệm Joe Biden từng cân nhắc tấn công Kharg để trả đũa Iran, khi nước này phóng gần 200 tên lửa đạn đạo vào Israel hồi tháng 10/2024 để báo thù vì Tel Aviv hạ sát thủ lĩnh Hassan Nasrallah của Hezbollah, nhóm vũ trang đồng minh với Tehran.

"Chúng tôi đang thảo luận. Tôi nghĩ chuyện đó sẽ có chút... mà thôi, cứ như vậy đã", ông Biden ngập ngừng khi trả lời báo giới về phương án quân sự nhắm vào đảo Kharg.

Vị trí đảo Kharg. Đồ họa: CNBC

Đây không phải lần đầu tiên một tổng thống Mỹ đề cập ý tưởng tấn công hòn đảo này của Iran. Tổng thống Mỹ Jimmy Carter từng cân nhắc tấn công đảo Kharg để đáp trả Iran trong cuộc khủng hoảng con tin năm 1979. Khi đó, một nhóm sinh viên đại học Iran đã xông vào đại sứ quán Mỹ ở Tehran, bắt giữ 52 nhân viên đại sứ quán làm con tin trong 444 ngày.

Tài liệu giải mật cho thấy các quan chức quân đội Mỹ ban đầu cho rằng họ "chỉ tốn chút sức" là có thể kiểm soát đảo Kharg. Tuy nhiên, vài giờ trước một cuộc họp an ninh quốc gia, thông tin tình báo cho thấy tình hình thực địa phức tạp hơn nhiều.

Iran đã bố trí trên đảo khoảng 250 binh sĩ, 250 lính phòng không và khoảng 500 quân nhân vận hành tàu đệm khí. Đây là loại phương tiện cơ động cao, cho phép họ đổ bộ nhanh khi cần thiết.

Những thông tin này khiến giới chức Mỹ phải suy tính lại. Ông Carter cân nhắc phương án không kích, cho rằng hành động chiếm đóng lãnh thổ Iran sẽ vấp phải sự phản đối từ thế giới.

Bộ trưởng quốc phòng Harold Brown nhận định không kích có thể mang lại hiệu quả lâu dài hơn, vì nó sẽ phá hủy cơ sở dầu khí của Iran tại đó. Tuy nhiên, ông Carter "không chắc" Pháp, Anh, Nhật Bản và các nước khác có thể chịu được tác động đối với nguồn cung dầu nếu điều đó xảy ra hay không.

Giám đốc CIA khi đó là Stansfield Turner đề xuất rải thủy lôi quanh đảo Kharg. Nhưng cố vấn an ninh quốc gia Zbigniew Brzezinski cảnh báo rằng chiến lược này sẽ ảnh hưởng đến chính các đồng minh của Mỹ. Mỹ sau đó hủy bỏ kế hoạch tấn công đảo Kharg.

Không chỉ Mỹ, các đối thủ khu vực của Iran cũng từng nỗ lực vô hiệu hóa đảo Kharg nhưng bất thành, như Iraq trong cuộc chiến tranh năm 1980-1988.

CIA năm 1983 báo cáo với tổng thống Ronald Reagan rằng không quân Iraq có thể ném bom lên "huyết mạch dầu khí" Iran. Năm 1984, CIA đánh giá Iran vẫn duy trì biện pháp phòng thủ trên đảo Kharg ở mức "sẵn sàng cao". Hệ thống phòng thủ trên đảo gồm các tổ hợp tên lửa phòng không HAWK do Mỹ chế tạo, cùng trận địa phòng không sử dụng pháo do Thụy Sĩ và Liên Xô sản xuất.

Iraq cuối cùng đã tấn công Kharg vào năm 1985, nhưng hệ thống phòng thủ dày đặc ở đây khiến Baghdad thất bại. E sợ hỏa lực mặt đất, các phi công Iraq điều khiển tiêm kích Mirage F1 do Pháp sản xuất buộc phải bay cao để cắt bom. Những quả bom này phần lớn rơi xuống biển và "không đánh trúng bất kỳ mục tiêu nào" trên đảo.

Đảo Kharg nhìn từ vệ tinh. Ảnh: Google Earth

Nhưng với trình độ quân sự hiện nay, Israel hoàn toàn đủ khả năng tấn công các mục tiêu trên lãnh thổ Iran, kể cả đảo Kharg, mà không phải quá lo ngại về hỏa lực phòng không, giới chuyên gia nhận định.

Levi West, chuyên gia nghiên cứu về khủng bố và chống khủng bố tại Đại học Quốc gia Australia, cho rằng thách thức lớn hơn với Israel là đưa máy bay chiến đấu trở về an toàn. Điều này sẽ khả thi nếu Israel nhận được sự chấp thuận hoặc hợp tác của các nước trong khu vực, như Arab Saudi, Jordan hoặc Ai Cập.

"Nếu có không phận để tiếp nhiên liệu trên không, Israel hoàn toàn có thể làm được điều đó", theo ông West.

Tuy nhiên, phương án không kích có thể vấp phải sự phản đối từ Tổng thống Mỹ Donald Trump. Axios ngày 8/3 dẫn lời một cố vấn của ông Trump nói rằng ông "không thích cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở dầu mỏ Iran".

"Ông ấy muốn bảo vệ nguồn dầu mỏ, không phải đốt cháy nó. Điều đó còn khiến mọi người liên tưởng đến giá xăng tăng cao", cố vấn này cho hay. Ông Trump cho biết Mỹ đang để ngỏ khả năng kiểm soát Eo biển Hormuz để đảm bảo an toàn cho hoạt động hàng hải, cũng như không loại trừ phương án triển khai bộ binh tới Iran.

Như Tâm (Theo ABC, The Hill, New Arab)