Biến muỗi thành 'kim tiêm bay' để tiêm vắc xin cho dơi

Dơi từ lâu được biết đến là "kho chứa" các loại vi rút truyền nhiễm từ động vật sang người (zoonotic) nguy hiểm. Chúng mang mầm bệnh nhưng thường không phát bệnh, biến những hang động thành những ổ chứa vi rút tiềm tàng. 

Việc tiêm vắc xin cho dơi được xem là chìa khóa để chặn đứng các vụ "tràn" vi rút (spillover) sang người, nhưng tiếp cận hàng triệu con dơi trong hang sâu hay rừng rậm là bài toán hậu cần gần như không tưởng.

Trong nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Science Advances, các nhà khoa học Trung Quốc đã nạp vắc xin phòng vi rút Nipah và vi rút dại vào máu cho muỗi vằn Aedes aegypti. Các vi rút vắc xin này nhân bản bên trong cơ thể muỗi và tập trung tại tuyến nước bọt, giúp chúng "tiêm" vắc xin cho dơi thông qua vết cắn hoặc khi dơi ăn phải muỗi.

Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy chuột và dơi bị muỗi "chích" đã phát triển được kháng thể trung hòa chống lại vi rút dại và sống sót khi bị nhiễm bệnh sau đó. 

Kết quả tương tự cũng được ghi nhận với vi rút Nipah, loại vi rút có tỉ lệ tử vong ở người lên tới 75%. 

Tuy nhiên vì thiếu phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao để thử nghiệm trực tiếp vi rút Nipah trên dơi, nhóm nghiên cứu đã suy luận hiệu quả bảo vệ thông qua mức độ kháng thể tương đương trên loài chuột Hamster.

Mặc dù triển vọng, phương pháp "y tá muỗi" đang đối mặt với những chất vấn gắt gao. Chuyên gia Bart Knols từ tổ chức MalariaWorld cảnh báo: "Vấn đề của việc dùng vật trung gian truyền bệnh là bạn không thể kiểm soát việc chúng sẽ đốt ai hoặc cái gì". Điều gì sẽ xảy ra nếu những con muỗi mang vắc xin này đốt con người, những người vốn không đồng ý hoặc không thể tiêm loại vắc xin đó?

Bên cạnh đó, các nhà vi sinh vật học như Danielle Anderson (Đại học Melbourne) lo ngại rằng trong tự nhiên, dơi vốn đã mang sẵn vi rút trong người. Việc tiêm vắc xin lúc này liệu có giúp dơi ngừng phát tán vi rút ra môi trường hay không vẫn còn là dấu hỏi lớn. 

Hơn nữa, với hơn 1.500 loài dơi khác nhau, mỗi loài lại có hệ miễn dịch riêng biệt, một loại vắc xin "vạn năng" cho tất cả là điều rất khó đạt được.

Hiện tại, nhóm nghiên cứu đang chuyển hướng sang các trạm uống nước bổ sung vắc xin cho dơi quả, loài dơi vốn không ăn muỗi. Dù phương pháp nào được chọn, việc thả các "chiến binh sinh học" ra môi trường vẫn cần những quy trình kiểm định an toàn và đạo đức khắt khe từ chính phủ trước khi có thể trở thành vũ khí chống lại các đại dịch tương lai.