Xung đột Lebanon đe dọa thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran

Các đợt không kích từ Israel vào Lebanon đang đe dọa phá vỡ lệnh ngừng bắn với Iran, khi các bên tranh cãi về phạm vi thực thi của thỏa thuận.

Israel tuần qua gia tăng những cuộc tấn công vào thủ đô Beirut và nhiều khu vực khác tại Lebanon. Iran cho rằng các đợt không kích đã vi phạm thỏa thuận ngừng bắn vốn bao gồm cả Lebanon. Đây cũng là lập trường được Pakistan, bên trung gian cho các cuộc đàm phán, đồng tình. Nhưng Israel và Mỹ lại nói Lebanon không nằm trong thỏa thuận.

Khi phái đoàn Mỹ và Iran chuẩn bị bước vào cuộc đàm phán tại thủ đô Islamabad, Pakistan, những diễn biến tiếp theo tại Lebanon sẽ là ẩn số có thể thay đổi cục diện.

"Chiến sự ở Lebanon có nguy cơ làm xói mòn nỗ lực duy trì lệnh ngừng bắn", Danny Citrinowicz, nhà nghiên cứu cấp cao thuộc Chương trình Iran và Trục Shiite tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia (INSS) ở Tel Aviv, Israel, nhận xét.

Từ góc độ Tehran, việc Israel tiếp tục tấn công Lebanon "có thể là lý do chính đáng để tái khởi động các biện pháp đáp trả", ông nói thêm.

Khói bụi bốc lên sau một cuộc không kích của Israel vào thủ đô Beirut, Lebanon, ngày 8/4. Ảnh: AP

Vị trí của Lebanon trong lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran

Lebanon hôm 8/4 hứng chịu đợt tấn công dữ dội nhất trên cả nước kể từ khi giao tranh nổ ra, trong đó có thủ đô Beirut. Nhiều tiếng nổ lớn vang lên và khói đen bốc lên nghi ngút tại khu vực biên giới Israel-Lebanon. Người dân cho biết họ "không còn nơi nào để trú ẩn".

Bộ Y tế Lebanon thông báo hơn 350 người đã thiệt mạng chỉ trong một ngày. Theo quân đội Israel, hơn 100 trung tâm chỉ huy và cơ sở quân sự của Hezbollah, lực lượng vũ trang do Iran hậu thuẫn tại Lebanon, đã bị nhắm mục tiêu đồng loạt. Israel vẫn tiếp tục thực hiện các cuộc tấn công trong hai ngày qua, trong khi Hezbollah cũng phóng rocket và drone vào Israel.

Các quan chức tham gia đàm phán đã đưa ra những tuyên bố trái ngược về việc Lebanon có nằm trong lệnh ngừng bắn hay không. Không có văn bản công khai nào làm cơ sở cho thỏa thuận này. Phần lớn những gì được biết về lệnh ngừng bắn đến từ các bài đăng trên mạng xã hội của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi.

Trong một bài đăng trên X ngày 8/4, ông Sharif cho biết Iran và Mỹ đã đồng ý "ngừng bắn lập tức ở mọi nơi, bao gồm cả Lebanon".

Tuy nhiên, Israel bác bỏ bình luận này. "Cuộc chiến tại Lebanon vẫn tiếp tục và lệnh ngừng bắn không chứa Lebanon", người phát ngôn quân đội Israel Avichay Adraee viết trên X khi phát yêu cầu sơ tán đối với hàng loạt khu vực ở miền nam Lebanon hôm 8/4. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cũng tái khẳng định tuyên bố này.

Tổng thống Trump và Phó tổng thống JD Vance sau đó phủ nhận việc Lebanon là một phần trong thỏa thuận ngừng bắn với Iran. Tuy nhiên, ông Trump cho biết đã điện đàm với Thủ tướng Israel, kêu gọi nước này giảm cường độ tấn công vào Lebanon để tạo điều kiện cho đàm phán Mỹ - Iran.

Trong một tuyên bố hồi giữa tuần, giới lãnh đạo châu Âu kêu gọi "tất cả các bên thực thi lệnh ngừng bắn, bao gồm cả tại Lebanon". Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot "lên án mạnh mẽ" các đợt tấn công của Israel tại Lebanon.

Nhân viên cứu hộ có mặt tại hiện trường một tòa nhà bị đổ sập ở Beirut hôm 9/4 sau khi nơi này bị trúng đòn không kích từ Israel. Ảnh: AP

Lý do Israel tấn công Lebanon

Hezbollah là một đảng chính trị và tổ chức vũ trang ở Lebanon, vốn có lịch sử đối đầu kéo dài nhiều thập kỷ với Israel và tình hình đặc biệt căng thẳng trong vài năm gần đây. Sau khi chiến sự Gaza nổ ra vào tháng 10/2023, Hezbollah phóng rocket vào Israel để bày tỏ đoàn kết với Hamas, khiến Israel đáp trả.

Cuối tháng 9/2024, Israel tăng cường không kích vào các thành trì của Hezbollah ở miền đông, miền nam đất nước và khu vực phía nam thủ đô Beirut, sau đó đưa quân vào lãnh thổ quốc gia láng giềng vào đầu tháng 10/2024. Israel đã tiến hành nhiều đòn không kích hạ sát thủ lĩnh Hezbollah và hàng loạt thành viên cấp cao.

Tháng 11/2024, Israel chấp thuận một thỏa thuận ngừng bắn yêu cầu họ phải rút khỏi Lebanon. Tuy nhiên, lực lượng Israel vẫn không rút đi toàn bộ, với lý do Hezbollah vi phạm thỏa thuận.

Sau khi Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei bị hạ sát hồi cuối tháng 2, Hezbollah bắt đầu gia tăng nã pháo vào Israel, đánh dấu cuộc đụng độ đáng chú ý đầu tiên kể từ sau thỏa thuận ngừng bắn năm 2024. Quân đội Israel đáp trả bằng cách mở đợt không kích dữ dội vào các vị trí mà họ cho là của Hezbollah và đưa quân sâu hơn vào lãnh thổ quốc gia láng giềng nhằm thiết lập vùng đệm tại miền nam Lebanon.

Bộ Y tế Lebanon cho biết kể từ khi xung đột nối lại vào ngày 2/3, hơn 1.900 người dân nước này đã thiệt mạng và hơn 6.000 người bị thương. 1,2 triệu người Lebanon phải sơ tán. Trong khi đó, quân đội Israel tuyên bố họ đã phá hủy 4.300 cơ sở của Hezbollah và hạ hơn 1.400 thành viên của tổ chức này.

Israel ghi nhận 13 lính thiệt mạng, hơn 400 lính bị thương trong giao tranh với Hezbollah.

Vị trí Israel, Lebanon và sông Litani. Đồ họa: RANE

Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz tuyên bố quân đội nước này có ý định phá hủy các ngôi làng ở miền nam Lebanon. Họ yêu cầu 600.000 người dân Lebanon đã đi lánh nạn không quay trở về nhà "cho đến khi an ninh và an toàn của cư dân miền bắc Israel được bảo đảm".

Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich, người thuộc phe cực hữu, tháng trước còn nêu ý tưởng sáp nhập miền nam Lebanon.

"Chiến dịch hiện tại ở Lebanon phải kết thúc bằng một thay đổi mang tính nền tảng. Sông Litani phải trở thành biên giới mới giữa chúng ta với quốc gia Lebanon", ông nói khi nhắc đến con sông ngăn cách miền nam Lebanon với phần còn lại của đất nước.

Các chuyên gia nhân quyền cảnh báo việc Israel đưa ra những yêu cầu sơ tán hàng loạt không thời hạn và ý tưởng áp đặt biên giới mới có thể cấu thành "tội ác chiến tranh".

Nguy cơ với lệnh ngừng bắn Mỹ - Iran

Iran đã nhiều lần tuyên bố sẽ không chấp nhận các cuộc tấn công tiếp diễn nhằm vào Lebanon. Ngoại trưởng Araghchi yêu cầu chấm dứt "những vụ thảm sát", các quan chức Iran khác gọi hành vi của Israel là "vi phạm thỏa thuận ngừng bắn".

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố sẽ tung ra đòn đáp trả "khiến đối phương phải hối hận" nếu các cuộc tấn công vào Lebanon không dừng lại. IRGC cũng đình chỉ cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz vì hành động của Israel.

Trong khi đó, Israel tuyên bố sẽ tiếp tục tấn công Hezbollah. Phái đoàn Israel dự kiến thảo luận với phái đoàn chính phủ Lebanon tại Mỹ vào tuần sau, nhưng nước này từ chối thảo luận về lệnh ngừng bắn với Hezbollah.

CNN dẫn lời các chuyên gia cho rằng chỉ Tổng thống Trump mới có khả năng kiềm chế Israel.

Citrinowicz, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định những cam kết của Thủ tướng Netanyahu về việc bảo đảm an toàn cho cư dân miền bắc đất nước, cùng những tính toán chính trị sâu xa hơn, có thể khiến triển vọng về một lệnh ngừng bắn tại Lebanon trở nên xa vời.

"Thực tế này làm phức tạp mọi nỗ lực nhằm mở rộng tiến trình xuống thang căng thẳng sang mặt trận Lebanon", ông nói. "Tổng thống Trump có lẽ sẽ cần can thiệp trực tiếp và đưa ra một quyết định mang tính chiến lược".

Ngoài ra, các cuộc tấn công liên tục của Israel vào Lebanon có thể kéo nước này vào một cuộc chiến khác với Iran, thậm chí lôi kéo cả lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen tham gia, làm tiêu tan mọi nỗ lực xuống thang căng thẳng.

Israel có thể đang tìm cách "ngáng đường" thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, giáo sư Fawaz Gerges từ Trường Kinh tế London (LSE) đánh giá. Theo ông, Thủ tướng Netanyahu đang nỗ lực "cứu vãn những gì còn sót lại trong sự nghiệp chính trị của mình tại Israel" thông qua việc duy trì áp lực quân sự.

Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)