Nỗ lực báo trước về cuộc chiến Ukraine của tình báo Mỹ

Khi tình báo Mỹ tin chắc xe tăng Nga sẽ tiến vào Ukraine đầu năm 2022, họ đã tìm nhiều cách để cảnh báo Kiev và châu Âu, nhưng vấp phải nhiều hoài nghi.

Tháng 11/2021, William Burns, giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA), đến Moskva theo chỉ đạo tổng thống Joe Biden. Trong những tuần trước đó, tình báo Mỹ đã phát hiện một số dấu hiệu cho thấy Tổng thống Vladimir Putin có thể đang lập kế hoạch tấn công Ukraine.

Ông Burns cựu đại sứ Mỹ tại Nga, mang đến Moskva thông điệp cảnh báo Điện Kremlin về những hậu quả nghiêm trọng nếu Nga đưa quân vào Ukraine. Tuy nhiên, ông đã không được gặp trực tiếp ông Putin, bởi Tổng thống Nga khi đó đang tự cách ly tại dinh thự bên Biển Đen giữa đại dịch Covid-19.

Khi trao đổi qua đường dây điện thoại bảo mật, ông Burns truyền đạt thông điệp trên, nhưng ông Putin phớt lờ. Thay vào đó, ông chuyển hướng sang cáo buộc an ninh Nga bị đe dọa, viện dẫn sự hiện diện của tàu chiến Mỹ trang bị tên lửa ở Biển Đen. Đối với ông, đó là bằng chứng về sự tổn thương chiến lược của Nga trong thế giới do Mỹ thống trị.

Burns rời Moskva với linh cảm xấu. "Tổng thống Biden hỏi liệu tôi có nghĩ ông Putin sẽ thực hiện điều đó hay không? Tôi bảo có", Burns nhớ lại, đề cập đến kế hoạch tấn công Ukraine của Nga.

Binh sĩ Ukraine chuẩn bị vượt sông Aidar trong diễn tập gần Novoaidar, tỉnh Luhansk ngày 14/12/2021. Ảnh: Reuters

Những tín hiệu sớm

Những tín hiệu đáng chú ý đầu tiên về kế hoạch tấn công Ukraine xuất hiện từ nửa đầu năm 2020. Ông Putin đã thông qua các sửa đổi hiến pháp để đảm bảo bản thân có thể nắm quyền sau năm 2024. Trong thời gian cách ly vì Covid-19, ông dành nhiều thời gian nghiên cứu lịch sử Nga - Ukraine.

Mùa xuân 2021, Nga bắt đầu tập trung quân gần biên giới Ukraine và tại Crimea với danh nghĩa tập trận. Lo ngại đợt điều động quân này vượt xa thông lệ, ông Biden đã gọi điện trực tiếp cho Tổng thống Putin, đề nghị giảm căng thẳng và gợi ý tổ chức hội nghị thượng đỉnh.

"Chúng tôi biết ông Putin sẽ quan tâm", Avril Haines, giám đốc tình báo quốc gia của ông Biden khi đó, cho biết.

Quân đội Nga sau đó thông báo các cuộc tập trận tại biên giới đã kết thúc. Khi hai lãnh đạo gặp nhau tại Geneva vào tháng 6/2021, ông Putin hầu như không nhắc đến Ukraine.

Nhưng 4 tuần sau hội nghị thượng đỉnh ở Geneva, ông Putin công bố bài tiểu luận dài về lịch sử Ukraine, trong đó lập luận "chủ quyền thực sự của Ukraine chỉ có được trong mối quan hệ đối tác với Nga".

Đến tháng 9/2021, Nga lại tăng cường hiện diện quân sự dọc biên giới Ukraine và trong vòng một tháng, quy mô của đợt tập trung quân này đã đạt đến mức tình báo Mỹ khó có thể phớt lờ. Giới phân tích tình báo Mỹ tin rằng mục tiêu của Moskva không chỉ là kiểm soát vùng Donbass ở miền đông Ukraine hay hành lang đất liền nối tới Crimea, mà có thể là Kiev.

"Có đủ thông tin để thấy rõ đây không còn là một khả năng xa vời nữa", Haines nói.

Tổng thống Mỹ Joe Biden trong cuộc họp thượng đỉnh trực tuyến với người đồng cấp Nga Vladimir Putin (trên màn hình) tại Nhà Trắng hôm 7/12/2021. Ảnh: Reuters

Giữa tháng 11, ông Biden phái Haines đến Brussels, chia sẻ dự báo của Mỹ về một chiến dịch tấn công quy mô lớn của Nga vào Ukraine. Richard Moore, người đứng đầu Cục Tình báo Mật (MI6) của Anh, ủng hộ đánh giá của tình báo Mỹ. Là thành viên trong liên minh tình báo Ngũ Nhãn, London được tiếp cận hầu hết dữ liệu mà Washington thu thập được đề các động thái điều quân của Moskva.

Tuy nhiên, các nước châu Âu khác bày tỏ hoài nghi về lời cảnh báo của Mỹ và Anh. Một số bác bỏ ý tưởng Nga sẽ tấn công ngay lập tức, trong khi một số khác bày tỏ lo ngại việc NATO đáp trả cứng rắn có thể phản tác dụng.

London và Washington tin rằng Nga chỉ cần thêm hai tháng nữa để sẵn sàng cho một cuộc tấn công. Tổng thống Biden lúc đó đã ra lệnh cho đội ngũ của mình chia sẻ càng nhiều thông tin tình báo với các đồng minh càng tốt, để giúp họ hiểu tại sao Washington lại lo lắng như vậy.

Ông cũng đề xuất đẩy mạnh việc giải mật để đưa một số thông tin với công chúng. Tuy nhiên, điều này cũng phải được thực hiện cẩn thận để tránh làm lộ cách thức thu thập thông tin tình báo của Mỹ.

Trong những tuần tiếp theo, Mỹ đã giải mật nhiều thông tình báo nhạy cảm hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử gần đây cho các đồng minh và thường là cho cả công chúng, thông qua cung cấp thông tin cho báo chí.

Nỗi hoài nghi từ Kiev

Cuối tháng 10/2021, CIA và MI6 đã gửi những đánh giá tình báo của họ về nguy cơ Nga tấn công cho Kiev. Sau chuyến đi của Burns tới Moskva, các quan chức Mỹ thậm chí trực tiếp tới Ukraine để cảnh báo rằng nguy cơ chiến tranh là có thật và đang rất gần.

"Chúng tôi cơ bản đã nói rằng 'đây không phải là một lời cảnh báo bình thường, mà nó thực sự nghiêm trọng. Hãy tin chúng tôi'", Eric Green, một trong những quan chức Mỹ tới Kiev khi đó, nói.

Giữa tháng 11/2021, Bộ trưởng Quốc phòng Anh Ben Wallace tới thăm Kiev và nói với Tổng thống Volodymyr Zelensky rằng việc Nga phát động tấn công chỉ còn là vấn đề thời gian. Ông thúc giục Kiev chuẩn bị cho cuộc chiến.

"Bạn không thể để mất bò rồi mới lo làm chuồng", Wallace đã nói với Tổng thống Ukraine trong cuộc họp.

Nhưng trước sự khẩn trương của tình báo Mỹ và Anh, phía Ukraine lại tỏ ra dè dặt và hoài nghi về thông tin được cung cấp.

Tổng thống Volodymyr Zelensky cũng lo ngại nếu công khai nói về cuộc chiến sẽ gây ra tình trạng hoảng loạn ở Ukraine. Điều này có thể dẫn tới cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị, làm sụp đổ đất nước trước cả khi Nga đưa quân tấn công. Và ông tin rằng đây mới là kế hoạch thực sự của ông Putin.

Lãnh đạo Ukraine ngày càng tỏ ra bực bội với Mỹ và Anh, khi những thông tin về mối đe dọa tấn công được chia sẻ với công chúng. Ông khi đó cử phái đoàn bí mật tới châu Âu để chuyển thông điệp rằng nỗi sợ chiến tranh là "giả" và tất cả chỉ là Mỹ đang cố gây sức ép với Nga.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại cuộc họp báo ở Kiev hôm 14/2/2022. Ảnh: AFP

Rất ít người ở Ukraine tin sắp có chiến tranh. Tuy nhiên, cơ quan tình báo nước này đã thu thập được những dấu hiệu đáng lo ngại về hoạt động của Nga. Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) cho hay gián điệp Nga tăng cường tuyển mộ các nguồn tin Ukraine.

"Khi bạn thấy cách họ cố gắng tuyển mộ người của mình mỗi ngày, bạn hiểu rằng họ có một kế hoạch khác và họ nói một đằng làm một nẻo", Ivan Bakanov, giám đốc Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) thời điểm đó, nói.

Dù vậy, tâm trạng chung ở Kiev vẫn là cảnh báo chiến tranh đang bị thổi phồng quá mức. Ukraine đã chiến đấu với lực lượng ly khai ở Donbass kể từ năm 2014, nhưng ý tưởng về một cuộc chiến tranh tổng lực từ bên kia biên giới với các đợt tấn công bằng tên lửa, xe tăng và bộ binh dường như là điều không thể tưởng tượng nổi.

Một quan chức tình báo châu Âu cho biết suy nghĩ này của phía Ukraine vẫn khá nhất quán trong những tháng trước cuộc chiến. "Thông điệp là sẽ không có chuyện gì xảy ra đâu. Họ nghĩ cùng lắm chỉ là một cuộc đụng độ ở Donbass", quan chức này nói.

Châu Âu hoài nghi

Tháng 12/2021, tại Washington, một nhóm quan chức từ nhiều cơ quan tình báo, quân đội họp ba lần mỗi tuần để chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất. Nhưng Mỹ đến lúc này vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng rằng ông Putin đã ra quyết định cuối cùng.

Pháp và Đức vẫn nghiêng về khả năng Nga chỉ dùng lực lượng quân sự đông đảo áp sát biên giới để gây sức ép chính trị với Ukraine. Một số cơ quan tình báo châu Âu tin ông Putin là người thực dụng, khó mạo hiểm tiến hành một chiến dịch tấn công có nguy cơ thất bại cao.

Anh và Mỹ chia sẻ thông tin với các đồng minh châu Âu nhiều hơn bình thường, nhưng họ vẫn phải giấu nguồn gốc của những tin tình báo thực sự nhạy cảm để bảo vệ nguồn tin. Do vậy, nỗ lực thuyết phục Pháp và Đức không đạt hiệu quả.

"Họ xuất phát từ lập luận rằng 'tại sao ông Putin phải làm vậy?", một quan chức Mỹ nói. "Trong khi đó, quan điểm của chúng tôi là tại sao ông ấy không thể làm? Điều đó dẫn tới hai bên đi đến những kết luận khác nhau".

Theo các ước tính của Nga, chỉ có khoảng 10% người Ukraine sẵn sàng chiến đấu chống lại một cuộc tấn công, trong khi số còn lại sẽ ủng hộ hoặc miễn cưỡng chấp nhận sự tiếp quản của Moskva. Nhưng người châu Âu tin dù chỉ là 10% dân số Ukraine, con số này cũng tương đương 4 triệu người, và lực lượng mà Nga tập hợp khi đó không đủ chống lại sự kháng cự như vậy.

"Chúng tôi có cùng thông tin về lực lượng Nga tập trung ở biên giới, nhưng chúng tôi có cách phân tích khác về những gì ông Putin tính toán", Etienne de Poncins, đại sứ Pháp tại Kiev, nói.

Ngay cả Ba Lan, quốc gia vốn có lập trường cứng rắn với Nga, cũng không tin sẽ có một cuộc tấn công toàn diện. Cơ quan tình báo Ba Lan cho rằng Nga chỉ dự định tấn công hạn chế ở Donbass, chứ không muốn huy động lực lượng lớn để kiểm soát toàn bộ Ukraine.

"Tôi cảm thấy bằng chứng mà chúng tôi trình bày với họ là rất nhiều, nhưng họ bị chi phối bởi niềm tin rằng điều này là vô lý", Jake Sullivan, cố vấn an ninh quốc gia của ông Biden, nói.

Xe tăng của quân đội Nga tại Zaporizhzhia hồi tháng 7/2022. Ảnh: Reuters

6 tuần trước cuộc tấn công

Đầu tháng 1/2022, Mỹ cung cấp thêm thông tin tình báo cho thấy Nga sẽ tấn công từ nhiều hướng, kể cả từ Belarus. Lực lượng đổ bộ đường không sẽ chiếm sân bay Hostomel để mở đường tiến vào Kiev và Nga đã lên danh sách nhân sự để điều hành Ukraine sau chiến dịch.

Burns bay tới Kiev trực tiếp thông báo điều này cho ông Zelensky, nhưng phản ứng của Ukraine không như mong đợi. Một tuần sau, Tổng thống Zelensky đăng video kêu gọi người dân bình tĩnh, không tích trữ lương thực. Ông khẳng định sẽ không có cuộc chiến lớn nào trong năm 2022.

Giới quan sát cho rằng vấn đề thực chất dường như là ông Zelensky không tin người Mỹ. Điều này cũng một phần do phương Tây không có cùng lập trường, khi các lãnh đạo Pháp và Đức vẫn tin cuộc chiến có thể ngăn chặn thông qua đàm phán.

"Anh và Mỹ nói nó sẽ xảy ra, nhưng người Pháp và Đức lại bảo đừng nghe mấy chuyện vô lý đó", một quan chức cấp cao Ukraine nói.

Hai tuần cuối cùng

Giữa tháng 2/2022, Mỹ và Anh bắt đầu sơ tán nhân viên ngoại giao khỏi Ukraine. Một số đại sứ quán châu Âu thu hẹp quy mô phái bộ, còn các nhân viên CIA rút về căn cứ ở miền tây Ukraine.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Olaf Scholz vẫn tin có thể thuyết phục ông Putin từ bỏ ý định. Cả hai đều đã tới Moskva trong tháng 2/2022 để thúc đẩy nỗ lực ngoại giao con thoi. Sau 6 giờ đàm phán ở Điện Kremlin, ông Macron tự hào tuyên bố đã "nhận được đảm bảo" từ lãnh đạo Nga rằng Moskva sẽ không leo thang căng thẳng.

Người Mỹ trong khi đó tiếp tục diễn giải các tín hiệu từ Moskva theo những cách rất khác. Sau cuộc điện đàm với ông Putin ngày 12/2, tổng thống Biden nhận thấy người đồng cấp Nga rất cứng rắn và không quan tâm đến đề nghị đàm phán. Ông Biden nói đã đến lúc chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất và chiến tranh có thể nổ ra bất cứ lúc nào.

Trong các cuộc điện đàm giữa ông Biden và ông Zelensky, giọng điệu hai bên đôi lúc trở nên căng thẳng khi lãnh đạo Mỹ nói thẳng rằng Nga sắp tiến đánh Kiev. Thất vọng vì không thể thuyết phục ông Zelensky tin Mỹ, Sullivan đã quyết định dồn nỗ lực vào giới chức tình báo và quân đội Ukraine.

"Tại mọi cuộc họp, họ đều nói với tôi rằng điều đó chắc chắn sẽ xảy ra. Khi nhìn vào mắt họ, tôi không thấy có bất kỳ sự hoài nghi nào về điều đó. Và lần nào họ cũng hỏi tôi rằng 'các vị định đưa Tổng thống đi đâu' hay 'kế hoạch B là gì'", một quan chức tình báo Ukraine kể lại những lần gặp gỡ đối tác CIA.

Tuy nhiên, một nhóm nhỏ sĩ quan tại Cơ quan Tình báo Quân sự Ukraine (HUR) tin vào đánh giá của Mỹ và đã bắt đầu âm thầm lập kế hoạch dự phòng từ tháng 1/2022. Dưới danh nghĩa một cuộc huấn luyện kéo dài một tháng, họ đã thuê vài ngôi nhà an toàn quanh Kiev và rút lượng lớn tiền mặt. Khi tới giữa tháng 2 mà cuộc chiến vẫn chưa bắt đầu, cuộc huấn luyện được kéo dài thêm một tháng.

Tư lệnh quân đội Ukraine khi đó là Valery Zaluzhny tỏ ra thất vọng khi Tổng thống Zelensky không muốn ban bố thiết quân luật, điều có thể cho phép Ukraine tái triển khai quân đội và chuẩn bị các kế hoạch tác chiến. Ông cũng âm thầm chuẩn bị những gì có thể làm để chuẩn bị cho cuộc chiến.

Vào giữa tháng 1, vợ chồng ông Zaluzhny đã chuyển từ căn hộ ở tầng trệt vào khu nhà công vụ bên trong khu phức hợp của bộ tổng tham mưu, với lý do an ninh và để ông có thể làm việc nhiều giờ hơn.

Sang tháng 2, các chỉ huy cấp cao của quân đội cũng nhóm họp để lập kế hoạch cho nhiều kịch bản bị tấn công khác nhau. Những kịch bản này gồm một cuộc tấn công vào Kiev hay chiếm hành lang dọc theo biên giới phía tây của Ukraine để ngăn chặn tiếp tế từ đồng minh.

Nhưng nếu không có sự phê chuẩn từ Tổng thống, những kế hoạch này chỉ nằm trên giấy. Bất kỳ cuộc luân chuyển quân lớn nào cũng sẽ là bất hợp pháp và khó che giấu.

Trong tuần thứ hai của tháng 2, biên phòng Ukraine đã chặn được thông tin liên lạc từ chỉ huy đơn vị Chechnya đóng tại Belarus gửi tới lãnh đạo Ramzan Kadyrov, báo cáo rằng đơn vị này đã vào vị trí và sẽ sớm có mặt tại Kiev.

Ông Zelensky được cho là đã nghe đoạn ghi âm nhưng vẫn không tin, theo nguồn tin am hiểu sự việc. Tại các cuộc họp hội đồng an ninh Ukraine, quan điểm phổ biến vẫn là cuộc chiến tổng lực khó có thể xảy ra, việc tăng cường quân chỉ là nhằm gây áp lực kinh tế và chính trị lên Ukraine.

"Nhiều người trong chúng tôi cảm thấy bất an, nhưng tôi đoán mọi người đều quyết định an toàn nhất là đồng ý với Tổng thống", một quan chức cấp cao nói.

Căn nhà bị phá hủy ở Kharkov, Ukraine, hôm 12/6/2022. Ảnh: AFP

Nhiều nguồn tin Ukraine cho biết họ tin rằng ông Zelensky kiên quyết cho rằng không thể xảy ra cuộc chiến lớn vì chánh văn phòng Andriy Yermak, trợ thủ thân tín nhất của ông, tin Nga sẽ không dấn thân vào cuộc phiêu lưu quân sự lớn, có thể khiến họ phải cắt đứt quan hệ hoàn toàn với phương Tây.

Yermak là một trong số ít quan chức Ukraine liên lạc thường xuyên với các đối tác Nga. Ông hay nói chuyện với phó chánh văn phòng của ông Putin là Dmitry Kozak, như một phần của các cuộc đàm phán bế tắc kéo dài về vùng Donbass.

CIA cho rằng chỉ có một số ít quan chức phi quân sự của Nga biết về chi tiết kế hoạch của ông Putin cho đến tận sát giờ nổ súng. Một tuần trước cuộc tấn công, hầu hết quan chức cấp cao Nga vẫn không biết điều gì đang chờ đợi phía trước.

Những giờ cuối

Tới ngày 21/2/2022, ông Putin tập hợp hội đồng an ninh ở Điện Kremlin. Bề ngoài, hội đồng tranh luận về việc liệu có nên chính thức công nhận hai vùng Donetsk và Lugansk ở Ukraine là các quốc gia độc lập hay không. Nhưng ẩn ý đằng sau đã quá rõ ràng: đây là một ủy ban chiến tranh.

Ngày 22/2, hội đồng an ninh của Ukraine nhóm họp tại Kiev. Tư lệnh quân đội Zaluzhny đã cố gắng vận động mọi người ủng hộ ban bố thiết quân luật và nhận được sự tán đồng từ Bộ trưởng Quốc phòng Aleksey Reznikov.

Nhưng Tổng thống Zelensky vẫn lo ngại về nguy cơ gieo rắc nỗi hoảng loạn trong xã hội và hội đồng đã bác bỏ tình trạng thiết quân luật. Thay vào đó, họ bỏ phiếu cho biện pháp nhẹ hơn là ban bố tình trạng khẩn cấp.

Vài giờ sau, người đứng đầu hội đồng an ninh Oleksiy Danilov trao cho ông Zelensky một tài liệu chứa tin tình báo tối mật về "mối đe dọa" đối với Tổng thống. Ông Zelensky có vẻ đã để tâm thông tin này.

Ngày hôm sau, trong cuộc gặp tổng thống Ba Lan và Litva ở Kiev, ông Zelensky nói với họ rằng đây có thể là lần cuối cùng họ thấy ông còn sống. Ngay sau khi cuộc gặp kết thúc, các sĩ quan tình báo Ba Lan đã vội vã đưa hai tổng thống vào đoàn xe hướng về phía tây với tốc độ tối đa.

Bartosz Cichocki, đại sứ Ba Lan tại Ukraine, vẫn ở lại Kiev và vài giờ sau đó ông được triệu tập đến đại sứ quán để nhận bức điện tín mật từ Warsaw, cho hay cuộc tấn công của Nga sẽ bắt đầu ngay đêm đó.

Sau khi đọc bức điện nhiều lần, đại sứ Cichocki đi ra ngoài để hít thở không khí trong lành. Ông thấy người dân Kiev vẫn sinh hoạt bình thường vào một buổi tối mùa đông, cảnh tượng bình thường đến lạ lùng so với những gì ông biết lúc này. Ông lặng lẽ đi bộ về nhà, đầu óc tràn ngập suy nghĩ về việc thế giới sắp thay đổi như thế nào.

Nhưng 8 giờ trước cuộc chiến, Pháp và Đức vẫn còn nghi ngờ. Các đánh giá tình báo của cả hai nước đã chấp nhận rằng Nga sẽ có hành động quân sự nào đó, nhưng vẫn bác bỏ ý tưởng về một cuộc chiến toàn diện.

Tại trụ sở quân đội Ukraine vào buổi tối cuối cùng trước cuộc tấn công, Zaluzhny và các tướng lĩnh hàng đầu đã cố gắng thực hiện một số biện pháp vào phút chót. Họ ra lệnh rải thủy lôi ở Biển Đen để ngăn chặn một cuộc đổ bộ tiềm tàng vào Odessa và một số đơn vị được lệnh di chuyển đến những vị trí chiến lược hơn.

"Tất cả những điều này đều bị cấm. Nếu cuộc chiến không nổ ra, có khả năng chúng tôi sẽ bị kiện ra tòa vì đã làm điều đó. Nhưng hầu hết các chỉ huy đều chấp nhận rằng chúng tôi không có lựa chọn nào khác", một vị tướng nói.

Khói lửa bốc lên tại thủ đô Kiev, Ukraine, trong cuộc tập kích của Nga đêm 24/5/2025. Ảnh: Reuters

Tổng thống Zelensky dường như đã chấp nhận mức độ nghiêm trọng của những gì đang đến. Đêm 23/2, ông cố gắng gọi điện cho ông Putin nhưng bị từ chối. Ông đã ghi hình thông điệp gửi đến công dân Nga, kêu gọi họ ngăn chặn cuộc chiến.

"Nếu tấn công, các vị sẽ thấy mặt chúng tôi, không phải là lưng", ông nói.

Ngoại trưởng Ukraine Dmytro Kuleba khi đó đang ở Washington và gặp Tổng thống Biden. "Khi rời Phòng Bầu dục, tôi có cảm giác rằng ông Biden đang nói lời chia tay với cả tôi và người dân Ukraine," ông nói.

Rạng sáng 24/2, ông Putin tuyên bố phát động "chiến dịch quân sự đặc biệt". Vài phút sau, tên lửa Nga lao xuống các mục tiêu quanh Kiev. Cuộc chiến bắt đầu.

Bốn năm kể từ đó, cuộc chiến chưa có dấu hiệu kết thúc. Nga được cho đã kiểm soát thêm 13% lãnh thổ Ukraine so với thời điểm đầu năm 2022. Tuy nhiên, xung đột Nga - Ukraine trong 4 năm qua ước tính gây thương vong quân sự khoảng 2 triệu người.

Thanh Tâm (Theo Guardian, AFP, Reuters)