Những người nắm giữ quyền lực ở Iran

Khi Iran bước vào các cuộc đàm phán hòa bình quan trọng với Mỹ, 6 lãnh đạo chính trị, quân sự, ngoại giao sẽ là những người định đoạt hướng đi của quốc gia này.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cuối tuần trước dẫn đầu phái đoàn 71 người, trong đó có Ngoại trưởng Abbas Araghchi, tới Islamabad, Pakistan để đàm phán trực tiếp với phía Mỹ. Tuy nhiên, cuộc đàm phán không đi đến thỏa thuận sau 21 giờ trao đổi xuyên đêm, khi khác biệt giữa hai bên vẫn quá lớn.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho hay phái đoàn Mỹ quyết định rời bàn đàm phán vào sáng 12/4, sau khi xác định rằng các đại diện từ Iran không có đủ thẩm quyền để chốt thỏa thuận. "Họ phải quay về Tehran, xin ý kiến từ Lãnh tụ Tối cao hoặc ai đó khác, để thực sự được phê chuẩn các điều khoản", ông Vance nói.

Điều này cho thấy trong cuộc chiến với Mỹ - Israel, quyền lực tại Iran không nằm trong tay một cơ quan duy nhất, mà được luân chuyển qua các mạng lưới giáo sĩ, giới chỉ huy quân sự và các lãnh đạo chính trị, theo bình luận viên Elena Becatoros của AP.

Nổi bật nhất trong mạng lưới đó là 6 lãnh đạo cấp cao, những người được cho là sẽ định hình hướng đi tương lai của Iran trong những cuộc đàm phán tiếp theo với Mỹ. Một số hoạt động công khai, những người khác ẩn mình nơi hậu trường, nhưng tất cả đều đóng vai trò quan trọng.

Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei

Khi ông Mojtaba Khamenei, con trai ông Ali Khamenei, được bầu làm tân Lãnh tụ Tối cao hồi tháng 3, sự kiện này đã phá vỡ một quy tắc bất thành văn được duy trì ở Iran nhiều năm qua. Cộng hòa Hồi giáo chưa bao giờ được định hướng theo chế độ cha truyền con nối và cố lãnh tụ Ali Khamenei cũng từng công khai phản đối chọn người kế nhiệm theo hướng đó.

Ông Mojtaba Khamenei tại Tehran, Iran, hồi tháng 10/2024. Ảnh: AFP

Nhưng trong những ngày căng thẳng nhất của cuộc chiến, con trai ông Ali Khamenei đã được chọn kế thừa vị trí lãnh đạo cao nhất đất nước, dù trước đó được coi là một ứng viên không quá nổi bật.

Suốt nhiều năm, Mojtaba chủ yếu sống trong im lặng. Ông hiếm khi xuất hiện công khai, ít khi trả lời phỏng vấn cũng như không cố tạo dựng ảnh hưởng theo cách truyền thống thông qua các mối quan hệ của cha mình.

Dù vậy, những ai từng tiếp xúc với bộ máy cầm quyền tại Iran đều hiểu rõ tầm ảnh hưởng của ông. Ông không xuất hiện công khai nhưng luôn hiện diện trong các quyết định quan trọng như việc bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao, thông qua quyết sách hay sàng lọc ai được phép gặp Lãnh tụ Tối cao.

Nền tảng tôn giáo của Mojtaba, vốn được trui rèn tại thành phố Qom, đã mang lại cho ông tính chính thống cần thiết để đảm nhận vị trí lãnh đạo cao nhất.

Nhưng chính mối quan hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), lực lượng bảo vệ hệ thống thần quyền tại Iran, mới thực sự là nền tảng quyền lực của ông.

Mối quan hệ này được bộc lộ rõ nét trong các cuộc biểu tình năm 2009, khi IRGC sử dụng vũ lực để đối phó với người biểu tình. Mojtaba được cho là đã ủng hộ quyết định trên và điều này càng củng cố hình ảnh của ông như một lãnh đạo có lập trường cứng rắn.

Giờ đây, khi nắm quyền điều hành đất nước, Mojtaba khó có khả năng sẽ thay đổi hoàn toàn Iran. Ngược lại, ông đại diện cho tính tiếp nối, nhưng quyết liệt hơn, ít mơ hồ hơn và kiểm soát chặt chẽ hơn.

Tuy nhiên, kể từ khi tiếp quản vị trí Lãnh tụ Tối cao Iran, ông chưa xuất hiện trước công chúng, gây ra nhiều đồn đoán. Nhiều người tin rằng ông đã bị thương nặng trong một cuộc không kích của Mỹ và đang hồi phục tại một địa điểm bí mật ở Iran.

Mohsen Rezaei, cố vấn quân sự cho Lãnh tụ Tối cao

Ông Mohsen Rezaei phát biểu trên truyền hình hồi tháng 7/2025. Ảnh: Aawsat

Tướng Mohsen Rezaei dành phần lớn cuộc đời để lên kế hoạch cho các cuộc xung đột, ban đầu là trên chiến trường, sau đó là trong phòng chiến lược.

Là cựu tư lệnh IRGC, ông thuộc thế hệ đã chiến đấu trong cuộc chiến Iran - Iraq (1980-1988). Ngay cả khi bước chân vào chính trường, ông cũng chưa bao giờ thực sự rũ bỏ tư duy quân sự.

Các bài phát biểu, chính sách và quan điểm của ông luôn nhất quán theo hướng ưu tiên sức mạnh hơn thỏa hiệp.

Việc ông được bổ nhiệm làm cố vấn quân sự cấp cao của tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei không phải ngẫu nhiên. Trong thời kỳ chiến sự, các lãnh đạo thường tìm đến những người họ tin tưởng và những người có tư duy về sức mạnh quân sự thay vì ngoại giao.

Rezaei từng tuyên bố ông coi hiện diện của phương Tây trong khu vực không phải yếu tố mang tới ổn định mà là nguồn cơn tạo ra bất ổn. Với ông, an ninh chỉ có được khi các thế lực bên ngoài rời đi.

Trong cuộc khủng hoảng hiện nay, ông là tiếng nói cứng rắn một cách nhất quán, nhiều lần bày tỏ quan điểm rằng Iran tồn tại không phải bằng cách thương lượng dưới áp lực, mà bằng cách trụ vững để vượt qua nó.

Tân Tư lệnh IRGC Ahmad Vahidi

Ông Ahmad Vahidi phát biểu trong họp báo sau cuộc bầu cử quốc hội tại Tehran hồi tháng 4/2024. Ảnh: Reuters

Tướng Vahidi nắm quyền điều hành IRGC, một trong những lực lượng vũ trang quyền lực nhất Iran, sau khi những người tiền nhiệm liên tục bị hạ sát trong các chiến dịch tập kích do Mỹ - Israel thực hiện, nhắm thẳng vào hàng ngũ lãnh đạo cấp cao của IRGC.

Điều này để lại cho Vahidi một nhiệm vụ đầy thách thức: Tái thiết bộ chỉ huy, duy trì tinh thần chiến đấu và đáp trả những đối thủ đã chứng minh được khả năng tấn công sâu vào ban lãnh đạo của Iran.

Vahidi đã quen với áp lực. Là một thành viên sáng lập IRGC, ông thăng tiến trong hàng ngũ vào những năm tháng hỗn loạn nhất của lực lượng này. Ông hiểu rõ cả hệ tư tưởng lẫn bộ máy vận hành của IRGC.

Việc Vahidi từng lãnh đạo lực lượng Quds, đơn vị tác chiến đặc biệt tinh nhuệ của IRGC, đã đưa ông vào vị trí trung tâm trong chiến lược khu vực của Iran, nơi các cuộc xung đột diễn ra gián tiếp, phức tạp và hiếm khi được thừa nhận công khai.

Giờ đây, cuộc xung đột Iran đang đối mặt không còn mang tính gián tiếp nữa, biến Vahidi trở thành một trong những người giữ vững tuyến phòng thủ của đất nước. Vai trò của ông không còn chỉ mang tính chiến lược mà là cấp thiết.

Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf chủ trì một cuộc họp ở Tehran ngày 1/2. Ảnh: AFP

Mohammad Bagher Ghalibaf là một chính trị gia đã chứng tỏ được khả năng thích nghi cao. Ông bắt đầu sự nghiệp khi còn là một người lính trẻ trong cuộc chiến Iran - Iraq, sau đó thăng tiến nhanh chóng trong hàng ngũ IRGC.

Từ đây, ông chuyển qua các vai trò khác nhau một cách dễ dàng, từ chỉ huy quân đội, tư lệnh không quân, người đứng đầu lực lượng cảnh sát cho đến thị trưởng.

Mỗi lần chuyển đổi vai trò đều mang lại cho ông một hình ảnh mới, từ người lính, nhà kỹ trị đến nhà quản lý.

Khi là lãnh đạo cảnh sát, Ghalibaf thúc đẩy hiện đại hóa lực lượng này. Với tư cách thị trưởng Tehran, ông tập trung vào phát triển đô thị.

Việc Ghalibaf được chọn làm trưởng đoàn đàm phán của Iran tại Pakistan cho thấy ông là người có thể cân bằng giữa trường phái cứng rắn và phe ôn hòa trong giới lãnh đạo Iran, hướng tới một giải pháp chấm dứt chiến sự có lợi cho đất nước. Trong quá trình thương lượng, ông đã gây được ấn tượng với phía Mỹ rằng mình là một nhà đàm phán chuyên nghiệp, WSJ dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết.

Tuy nhiên, Ghalibaf cũng cho thấy ông sẵn sàng đưa ra những lập trường cứng rắn khi cần thiết. Trong cuộc biểu tình của sinh viên năm 1999, ông đã đứng về phía những người sẵn sàng dùng vũ lực để lập lại trật tự.

Trong hệ thống quyền lực của Iran, những gương mặt như Ghalibaf là không thể thiếu. Họ đóng vai trò như những mắt xích kết nối, hiểu rõ cả chiến trường lẫn bộ máy công quyền.

Tổng thống Masoud Pezeshkian

Tổng thống Masoud Pezeshkian tại Tehran hồi tháng 6/2025. Ảnh: AFP

Ông Masoud Pezeshkian, một bác sĩ phẫu thuật tim, nhậm chức Tổng thống vào năm 2024 với tư cách là một tiếng nói tương đối ôn hòa, hứa hẹn sẽ tăng cường kết nối Iran với thế giới. Tuy nhiên, tại Iran, chức danh Tổng thống không phải trung tâm quyền lực và luôn đi kèm với nhiều giới hạn.

Văn phòng Tổng thống Iran hoạt động song song và thường đứng dưới các định chế mạnh hơn. Thực tế đó đã trở nên rõ ràng trong cuộc xung đột hiện nay.

Sau khi lãnh tụ tối cao Ali Khamenei bị Israel hạ sát hôm 28/2, ông Pezeshkian đã phần nào thể hiện vai trò điều hành của mình với các phát biểu quan trọng. Nhưng vai trò này dần mờ nhạt khi IRGC nắm giữ ngày càng nhiều quyền lực giữa chiến sự.

Trong cuộc chiến, ông đã cố gắng cân bằng giữa những áp lực bủa vây, vừa phải ủng hộ nhà nước, vừa phải xoa dịu dư luận, đồng thời phát đi tín hiệu kiềm chế.

Với nhiều người, Tổng thống Pezeshkian đại diện cho khả năng tạo ra những thay đổi một cách hạn chế trong khuôn khổ hệ thống. Quá khứ của ông cũng cho thấy điều đó.

Khi còn là một nghị sĩ, ông đã lên tiếng phản đối các cuộc trấn áp và chỉ trích cách chính quyền xử lý phong trào biểu tình của người dân. Ông không phải người bất đồng chính kiến, nhưng cũng không giữ im lặng.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại Geneva ngày 17/2. Ảnh: AFP

Là một nhà ngoại giao kỳ cựu, Ngoại trưởng Araghchi từng đảm nhận vai trò then chốt trong quá trình đàm phán dẫn đến thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran với các cường quốc phương Tây.

Araghchi hiểu cách thỏa hiệp, dù chính quyền mà ông đại diện thường xuyên khước từ điều này. Nó khiến ông trở nên khác biệt và mang lại giá trị.

Với tư cách Ngoại trưởng Iran, ông hoạt động trên mặt trận đối ngoại nhằm định hướng dư luận. Trong khi những người khác trực tiếp xử lý tình hình thực địa, Araghchi là người định hướng cách thế giới nhìn nhận các sự kiện.

Trong cuộc xung đột hiện nay, ông vẫn duy trì hiện diện trước công chúng ngay cả khi những quan chức cấp cao khác tại Iran liên tục bị nhắm mục tiêu. Điều này không phải ngẫu nhiên mà là tín hiệu rằng nhà nước Iran vẫn vận hành bình thường và đang phát đi tiếng nói của mình.

Ngoại trưởng Araghchi đang bước đi trên một lằn ranh mong manh khi vừa phải thể hiện thái độ đủ cứng rắn để làm hài lòng phe chủ chiến trong nước, vừa phải giữ được uy tín đối với giới ngoại giao quốc tế.

Trong thời bình, giữ được sự cân bằng đó đã khó. Giữa thời chiến, nó trở thành một nghệ thuật, theo các bình luận viên của Rediff.

6 gương mặt quyền lực trên đã tạo thành một hệ thống quản lý đa tầng tại Iran, trong đó Lãnh tụ Tối cao đề ra phương hướng, quân đội thực thi, Tổng thống điều hành còn Ngoại trưởng diễn giải nó với thế giới.

Hệ thống này cho thấy quyền lực ở Iran không chỉ đơn thuần là việc nắm giữ. Nó được phân tán, thương lượng, và trong những thời khắc như hiện nay, được thử thách khi Iran tiếp tục đối đầu với áp lực quân sự cũng như biện pháp phong tỏa từ Mỹ - Israel.

Vũ Hoàng (Theo Rediff, AFP, Reuters)