Những đứa trẻ bị đẩy vào băng đảng ở Haiti

Băng đảng Haiti dùng các chiêu trò trên mạng xã hội để tuyển mộ trẻ vị thành niên làm các công việc như canh giữ người bị bắt cóc, cướp phá nhà cửa, theo dõi cảnh sát.

Haiti, quốc gia 11,7 triệu dân ở vùng Caribe, đã rơi vào vòng xoáy bạo lực kéo dài nhiều năm, bắt nguồn từ tình trạng bất ổn chính trị, kinh tế. Sau vụ ám sát Tổng thống Jovenel Moise năm 2021, khoảng trống quyền lực khiến các băng đảng vũ trang nhanh chóng mở rộng kiểm soát, đặc biệt tại thủ đô Port-au-Prince.

Lực lượng cảnh sát quốc gia thiếu nhân lực và trang bị trong khi các băng nhóm thiết lập hệ thống kiểm soát xã hội riêng tại địa bàn, từ phân phát lương thực, lo liệu chỗ ở đến tuyển mộ nhân lực. Trẻ em, vốn nghèo đói và thiếu sự bảo bọc, trở thành đối tượng tuyển mộ hàng đầu.

Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc về trẻ em và xung đột vũ trang, trong năm 2024, ít nhất 302 thiếu niên đã bị các băng đảng tại thủ đô Port au Prince của Haiti "tuyển mộ và sử dụng".

Trong năm 2025, số lượng thiếu niên bị lôi kéo vào các băng đảng Haiti tăng 200%, theo UNICEF. Cơ quan này cho hay trẻ em chiếm khoảng 50% thành phần các băng nhóm vũ trang tại Haiti.

Theo Liên Hợp Quốc, từ năm 2022 đến nay, ít nhất 30 trẻ em đã bị cảnh sát hoặc các nhóm dân phòng tự phát bắn hạ vì bị nghi ngờ liên quan tới băng đảng, trong đó có những em mới 10 tuổi.

Phần lớn trong số này bị đẩy vào các vai trò chiến đấu. Dấu vết của thực trạng này hiển hiện trên mạng xã hội của các băng nhóm. Cuối tháng 3, trong vụ tấn công băng đảng khiến hàng chục người thiệt mạng ở Artibonite, một video đã ghi lại cảnh cậu bé mặt bầu bĩnh giơ súng trường, tạo dáng trước ống kính.

Cảnh sát Kenyan có mặt tại sân bay quốc tế ở Port au Prince, ngày 8/5/2025. Ảnh: AFP

"Các nhóm vũ trang rất giỏi khai thác mạng xã hội", Geeta Narayan, người đứng đầu hoạt động của UNICEF tại Haiti, nói. "Họ đăng những hình ảnh hấp dẫn, mời chào: 'Hãy đến gia nhập chúng tôi, đây là cuộc đứng lên của người dân'. Họ cố gắng lôi kéo người tham gia, phô ra tiền, vàng, nhà cửa sang trọng".

Trên YouTube, một tài khoản như vậy do thủ lĩnh băng Village de Dieu có biệt danh Izo điều hành, chuyên đăng các video âm nhạc sặc sỡ, khoe áo giáp kiểu quân đội và vũ khí của nhóm, bên cạnh giày dép và trang sức. Kênh này có 19.000 người đăng ký và hơn 2 triệu lượt xem.

Tiền mặt là mồi nhử chính của các băng nhóm để chiêu dụ trẻ em. Thù lao tùy tính chất nhiệm vụ, từ 100 đến 300 USD, cho các hoạt động như canh giữ người bị bắt cóc, thu thập thông tin, cướp phá nhà cửa, theo dõi cảnh sát. Với mức cao hơn lên tới 700 USD, trẻ em có thể đảm nhiệm các "phi vụ lớn", như bắt cóc, cướp phương tiện, đụng độ vũ trang với các băng đối địch.

Một thiếu niên hồi năm 2024 kể bị băng đảng dụ dỗ bằng đồ ăn, gia nhập trong cảnh vô gia cư khi mới 11 tuổi. Thiếu niên này sau đó được giao nhiệm vụ đốt thi thể những người bị băng đảng sát hại.

Không phải thiếu niên nào cũng bị dụ dỗ bằng lợi ích. Ở một số khu phố do băng đảng kiểm soát, những cha mẹ cùng quẫn phải "cắn răng" giao con cho băng đảng với hy vọng bảo toàn tính mạng cho đứa trẻ và cả gia đình, theo bà Narayan. Một số em còn bị bắt cóc hoặc bị cưỡng bức trở thành nô lệ tình dục cho thành viên băng nhóm.

Trẻ em tại một khu tạm trú dành cho gia đình bị chia cắt bởi bạo lực băng đảng, ở thủ đô Port au Prince, Haiti, ngày 16/3. Ảnh: AP

Các tổ chức viện trợ chỉ có thể phần nào giảm bớt áp lực đang đè nặng lên trẻ em và các gia đình Haiti.

Dù các tổ chức nhân đạo ứng phó khẩn cấp rất nhanh sau các cuộc tấn công của băng đảng, như điều xe chở nước, dựng nơi trú ẩn tạm thời, quy mô khủng hoảng vẫn là quá lớn, khiến viễn cảnh tái thiết trở nên xa vời. Hiện hơn 1,4 triệu người đã rơi vào cảnh mất nhà cửa. Các cuộc đột kích đẫm máu của băng đảng đã thiêu rụi nhà ở, trường học và cơ sở y tế.

Do đó, vấn đề lương thực và các nhu cầu nhân đạo cơ bản phải được giải quyết song song với bất kỳ chiến dịch trấn áp an ninh nào, bà Wanja Kaaria, người đứng đầu Chương trình Lương thực Thế giới tại Haiti, nhận định. Tổ chức này hiện vừa ứng phó khẩn cấp, vừa cung cấp bữa ăn thường xuyên cho khoảng 600.000 học sinh.

"Thật khó hình dung về một nền hòa bình trọn vẹn khi người dân thức dậy mà không đủ ăn", bà nói.

Vị trí Haiti ở châu Mỹ. Đồ họa: Britannica

Tình trạng an ninh vượt quá khả năng ứng phó của chính quyền Haiti, khiến Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc phải phê chuẩn triển khai Lực lượng Trấn áp Băng đảng (GSF) nhằm hỗ trợ trấn áp băng đảng, khôi phục trật tự và tạo điều kiện cho hoạt động nhân đạo cũng như tiến trình ổn định lâu dài.

Các nước Kenya, Benin, Jamaica, Bahamas, Barbados, Chad, Suriname, Belize cam kết đóng góp nhân sự cho GSF. Mỹ và Canada không gửi quân trực tiếp tham gia chiến đấu nhưng là hai quốc gia rót kinh phí, trang thiết bị và đào tạo chính cho GSF. Theo kế hoạch ban đầu, khoảng 5.500 binh sĩ GSF sẽ phối hợp với cảnh sát và quân đội Haiti.

Nhóm đầu tiên của GSF bắt đầu được triển khai đến Haiti vào đầu tháng này. Lực lượng non trẻ được xem là nỗ lực mới và táo bạo nhất nhằm phá vỡ vòng kiểm soát của các băng đảng vũ trang hạng nặng. Nhưng khi các chiến dịch của GSF bắt đầu, nhiều chuyên gia an ninh lo ngại trẻ em có thể bị đẩy ra tuyến đầu để đối đầu với lực lượng mới. Các chuyên gia nhân quyền cũng bày tỏ lo ngại về cách những thiếu niên này sẽ bị đối xử khi bị chặn bắt.

"Với các chiến dịch của GSF, chúng tôi dự đoán sẽ có nhiều trẻ em rời khỏi các băng nhóm. Chúng tôi rất mong các cháu không trở thành thương vong", Narayan nói.

Bà kỳ vọng lực lượng an ninh quốc tế sẽ tuân thủ "quy trình bàn giao" do chính phủ Haiti và Liên Hợp Quốc ký kết khi tiếp xúc với trẻ em, quy định rằng trẻ em phải được tạm giữ theo cách thức phù hợp và được chuyển giao cho các cơ quan phúc lợi trẻ em của Haiti. Hiện chưa rõ binh sĩ GSF có được đào tạo chuyên biệt hoặc có kinh nghiệm cụ thể nào trong việc này hay không.

Đối với những trẻ em thoát khỏi băng đảng, UNICEF đang vận hành một chương trình mang tên Prejeune nhằm hỗ trợ các em tái hòa nhập xã hội. Đến nay, hơn 500 trẻ đã tham gia, nhiều em phải trải qua hành trình rất phức tạp để từng bước vượt qua vết sẹo tâm lý.

"Đó là cả một quá trình hòa giải giữa đứa trẻ và cộng đồng", bà Narayan nói. "Nhiều em từng nhúng tay vào những điều khủng khiếp, không phải gia đình nào cũng sẵn sàng đón các em trở về".

Đức Trung (Theo CNN, AP, Washington Post)