Lý do có thể thúc đẩy ông Trump tập kích Iran

Mỹ, Israel tuyên bố không kích Iran để loại bỏ mối đe dọa từ chương trình hạt nhân nước này, nhưng đó dường như mới chỉ là lý do bề nổi.

Mỹ và Israel ngày 28/2 mở chiến dịch không kích nhằm vào Iran, hạ hàng loạt chỉ huy quân sự và chính trị cấp cao, trong đó có Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, châm ngòi phản ứng đáp trả dữ dội từ Tehran nhằm vào Tel Aviv và các căn cứ của Washington tại Trung Đông.

Chiến dịch được ví như canh bạc lớn nhất về đối ngoại trong nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Donald Trump, bởi ông tranh cử với hình ảnh một "lãnh đạo vì hòa bình" và từng tuyên bố ưu tiên giải pháp ngoại giao cho vấn đề hạt nhân Iran. Dù vậy, ông vẫn lựa chọn hành động quân sự.

Trong sự kiện tại Nhà Trắng ngày 2/3, ông Trump tuyên bố việc Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là điều "không thể chấp nhận được" đối với Mỹ, nên ông đã ra lệnh cho quân đội tấn công để ngăn chặn chương trình hạt nhân và tên lửa của Tehran.

Lời giải thích này được Tổng thống Mỹ đưa ra ba ngày sau khi phát lệnh không kích, nhưng giới phân tích cho rằng vấn đề hạt nhân của Iran "chỉ là bề nổi" trong những lý do thúc đẩy ông Trump quyết định hành động quân sự với Iran.

Chương trình hạt nhân của Iran từ lâu đã là vấn đề khiến căng thẳng giữa nước này với phương Tây gia tăng. Mỹ và Israel cho rằng chương trình hạt nhân của Iran là mối đe dọa mang tính sống còn, trong khi Tehran bác bỏ, khẳng định chỉ làm giàu uranium vì mục đích hòa bình.

Năm 2015, Mỹ dưới thời ông Barack Obama cùng một số cường quốc đã ký thỏa thuận hạt nhân với Iran, trong đó Tehran hạn chế tối đa chương trình hạt nhân để được nới lỏng trừng phạt. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đã rút Mỹ khỏi "thỏa thuận tệ hại" này, tái áp trừng phạt Iran, còn Tehran khôi phục hoạt động làm giàu uranium để đáp trả.

Ông Trump sau đó duy trì chính sách gây áp lực tối đa để buộc Iran ngồi vào bàn đàm phán và nhượng bộ. Trong khi đó, Israel duy trì quan điểm cứng rắn hơn, cho rằng Iran không đáng tin, tìm cách thuyết phục Mỹ răn đe bằng biện pháp quân sự, thậm chí không kích trực diện.

Tháng 6/2025, Mỹ và Israel không kích vào ba cơ sở hạt nhân then chốt của Iran. Ông Trump khi đó nhấn mạnh các cơ sở "đã bị phá hủy hoàn toàn" và chặn đứng "mối đe dọa hạt nhân" từ Iran. Khi đọc Thông điệp Liên bang hôm 24/2, ông Trump đưa ra tuyên bố mới: "Iran đang tái khởi động các cơ sở này". Ông còn nói rằng Iran đang chế tạo tên lửa có tầm bắn sẽ sớm vươn tới Mỹ, cáo buộc mà Tehran bác bỏ.

Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran gần nhất kết thúc ngày 26/2 ở Thụy Sĩ mà không đạt đột phá, nhưng được bên trung gian đánh giá là "một thỏa thuận đã trong tầm tay". Tuy nhiên, ông Trump quyết định không chờ đợi thêm. Ông phát động chiến dịch để "bảo vệ người dân Mỹ bằng cách xóa bỏ mối đe dọa cận kề từ Iran".

Mỹ đến lúc này vẫn chưa đưa ra bằng chứng nào về việc Iran tạo ra mối đe dọa cận kề đến Mỹ. Các cơ quan tình báo Mỹ từng kết luận Iran phải mất nhiều năm nữa mới phát triển được tên lửa đạn đạo vươn tới nước này. Giới chuyên gia cũng cho rằng ngay cả khi có thể thu hồi số uranium đã làm giàu 60% bị chôn vùi sau cuộc tập kích tháng 6/2025, Iran cũng phải mất nhiều tháng để sản xuất đầu đạn.

Thay đổi chế độ

Mỹ và Israel từng có giai đoạn coi Iran là đồng minh, đối tác tại Trung Đông, trước khi Cách mạng Hồi giáo nổ ra năm 1979. Hai phía sau đó coi nhau là kẻ thù không đội trời chung, dùng ngôn từ mạnh mẽ để công kích bên còn lại.

Iran từng nhiều lần cho rằng Mỹ, Israel đứng sau các cuộc biểu tình phản đối chính phủ nhằm thay đổi chế độ ở nước này, lần gần nhất là tháng 12/2025. Sự kiện này trở thành cái cớ để Mỹ đưa khí tài đến Trung Đông nhằm thể hiện sự ủng hộ cho người biểu tình Iran.

Những tuần gần đây, một số đồng minh của ông Trump đã thúc đẩy Tổng thống chọn thay đổi chế độ ở Iran hơn là giải pháp ngoại giao. Họ lập luận rằng tuổi tác, các lệnh trừng phạt, bất ổn kinh tế và hàng loạt cuộc biểu tình đã làm suy yếu vị thế của Lãnh tụ Tối cao Khamenei. Israel từ lâu cũng không che giấu tham vọng tương tự, tạo ra một chính quyền mới ở Iran, thân phương Tây hơn và có lợi hơn cho họ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái), Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei (giữa) và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Ảnh: AFP

Tổng thống Trump không nêu trực diện, nhưng có những bình luận cho thấy "thay đổi chế độ" ở Iran là một trong những mục tiêu của chiến dịch. Trong video ngày 28/2, ông kêu gọi "những người dân vĩ đại và đầy tự hào của Iran" đứng lên giành lại quyền lực từ chính quyền.

Ngày 2/3, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nói rằng chiến dịch ở Iran "không phải cuộc chiến thay đổi chế độ", nhưng "chế độ tại đó chắc chắn đã thay đổi" khi hàng loạt lãnh đạo chính trị của Tehran đã thiệt mạng.

Việc thay đổi chế độ ở Iran có thể mở đường cho một trật tự khu vực mới, nơi sức mạnh của Mỹ và các đồng minh Arab - Israel được củng cố. Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump đã thúc đẩy Hiệp ước Abraham, được coi là bước đột phá ở Trung Đông, giúp bình thường hóa quan hệ giữa Israel với Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain và Morocco năm 2020.

Tuy nhiên, kế hoạch này của Mỹ có thể vấp phải nhiều trở ngại. Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi thừa nhận "có những người phàn nàn, chê bai chính quyền Iran", nhưng nhấn mạnh hàng triệu người dân đang ủng hộ chế độ hiện tại và cấu trúc chính trị hiện tại của nước này "rất bền vững".

"Mỹ và nhiều nước khác từng thử thay đổi chế độ ở Iran và thất bại trong quá khứ, do đó, nếu họ muốn lặp lại thì cũng không có kết quả nào tốt hơn", ông Araqchi nói.

Tái định hình trật tự Trung Đông

Chính quyền Tổng thống Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu luôn coi sự tồn tại của hệ thống giáo sĩ Iran là rào cản lớn nhất đối với sự ổn định và các hiệp ước hòa bình tại Trung Đông, theo Ian Bremmer, nhà sáng lập tổ chức tư vấn Eurasia Group.

Một trong những chướng ngại vật như vậy là "Trục Kháng chiến", với các nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn để đối phó ảnh hưởng của Mỹ và Israel tại khu vực, như Hezbollah ở Lebanon hay Houthi ở Yemen.

Các nhóm vũ trang này thường xuyên xung đột với Israel, tấn công nhằm vào lợi ích của Mỹ tại khu vực. Hoạt động của trục có tác dụng như lớp bảo vệ từ xa cho lãnh thổ Iran, nhưng gây bất ổn, đe dọa an ninh những quốc gia có lực lượng Mỹ hiện diện.

Tuy nhiên, những chiến dịch liên tục của Israel từ năm 2023 đã lần lượt hạ sát các thủ lĩnh và chỉ huy cấp cao của những nhóm vũ trang này. Việc mất đi lớp lá chắn bảo vệ từ xa khiến lãnh thổ cốt lõi của Iran trở nên dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết trước các cuộc tấn công trực diện.

Sự suy yếu của "Trục Kháng chiến" được coi là thời cơ chiến lược để Mỹ, Israel tung ra đòn đánh trực diện vào Lãnh tụ Tối cao Khamenei cùng các chỉ huy cao nhất của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và đẩy các lực lượng ủy nhiệm của Iran vào tình thế rối loạn. "Trục Kháng chiến" gần như mất đi thượng tầng chỉ huy và điều hành, chỉ còn là một mạng lưới đầy rạn nứt và dễ tổn thương trước sức mạnh quân sự của Mỹ và Israel, giới chuyên gia nhận định.

Điều này được Washington và Tel Aviv kỳ vọng sẽ mở đường cho một trật tự khu vực mới, nơi sức mạnh của Mỹ và các đồng minh Arab - Israel được củng cố tuyệt đối, theo Bremmer.

Tổng thống Donald Trump tại khuôn viên Nhà Trắng ngày 1/3. Ảnh: AP

Chuyên gia địa chính trị này nhận định ông Trump còn có kinh nghiệm sử dụng vũ lực nhằm vào Iran. Những chiến dịch trước đó cho thấy Iran không trả đũa trực diện vào Mỹ, đồng nghĩa năng lực răn đe của Tehran có giới hạn, rủi ro với Washington không quá lớn.

Củng cố hình ảnh trong nước

Chuyên gia về Trung Đông Wang Jin, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược, Đại học Northwest, cho biết chiến dịch không kích Iran còn tiềm ẩn các tính toán chính trị trong nước của lãnh đạo Mỹ và Israel.

Mỹ đang tiến gần đến cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ vào đầu tháng 11. Cử tri Mỹ sẽ bỏ phiếu bầu lại toàn bộ Hạ viện và khoảng 1/3 Thượng viện, và các vấn đề liên quan Iran có vai trò quan trọng trong chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia.

Bằng việc làm suy yếu các năng lực chiến lược của Iran hoặc buộc Tehran nhượng bộ nhiều hơn trong đàm phán, chính quyền Tổng thống Trump có thể củng cố uy tín đối ngoại và năng lực điều hành của chính quyền, đặc biệt là trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ với ông Trump đang suy giảm.

Israel năm nay cũng tổ chức bầu cử và chương trình hạt nhân của Iran từ lâu đã là vấn đề an ninh quốc gia cấp bách nhất. Không kích Iran cho phép chính quyền của Thủ tướng Netanyahu thể hiện quyết tâm bảo vệ đất nước, nhận thêm sự ủng hộ từ phe cánh hữu. Điều này đặc biệt có lợi cho Netanyahu, bởi ông đang chịu áp lực đáng kể trên chính trường, liên quan các cáo buộc tham nhũng.

Thương vong trong xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran. Đồ họa: Al Jazeera

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo chiến dịch của Mỹ và Israel tiềm ẩn nhiều hệ lụy phức tạp trên phạm vi rộng.

Việc Mỹ phối hợp với Israel cho thấy nước này đã chuyển lập trường từ tập trung vào đối thoại và ngoại giao sang quân sự, xóa bỏ gần như toàn bộ niềm tin của Tehran vào Washington. Trong khi đó, Iran sẽ không nối lại đối thoại với Mỹ ngay lập tức, khiến quan hệ song phương bước vào giai đoạn đối đầu kéo dài.

Hành động quân sự với Iran cũng đã giáng đòn nặng nề vào các cơ chế đối thoại, khiến rạn nứt chính sách giữa Mỹ và một số quốc gia đồng minh trong khu vực sẽ rõ nét hơn. Những quốc gia như Arab Saudi, UAE hay Qatar từng phản đối Mỹ leo thang quân sự nhưng bất thành. Và giờ đây, những nước này đang phải hứng chịu những đòn tập kích liên tục từ Iran nhằm vào căn cứ Mỹ, dữ dội đến mức ông Trump cũng cảm thấy bất ngờ.

Iran chắc chắn sẽ có thêm những biện pháp trả đũa khác, đẩy an ninh khu vực vào vòng xoáy leo thang. Trung Đông có thể một lần nữa cận kề bờ vực xung đột, ông Wang Jin bình luận trên CGTN.

Như Tâm (Theo AFP, Reuters, CGTN)