Cú xoay chuyển của phe cứng rắn Iran tại eo biển Hormuz

Giữa lúc Ngoại trưởng Iran phát tín hiệu hòa hoãn, lực lượng quân sự Iran tái áp đặt hạn chế và nổ súng tại eo biển Hormuz, phơi bày rạn nứt trong bộ máy lãnh đạo ở Tehran.

Ngày 17/4, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong bài đăng trên mạng xã hội X tuyên bố eo biển Hormuz mở hoàn toàn cho các tàu thương mại. Động thái khiến giá dầu giảm và ngay lập tức nhận được sự hoan nghênh từ Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Araghchi là nhà ngoại giao kỳ cựu có tư tưởng thực dụng trong đội ngũ đàm phán. Một quan chức Iran giấu tên cho biết tuyên bố của ông Araghchi là nỗ lực phát đi tín hiệu sẵn sàng thỏa hiệp vào thời điểm lệnh ngừng bắn hai tuần với Mỹ, bắt đầu từ ngày 8/4, sắp hết hiệu lực.

"Tuyên bố của ông Araghchi dường như nhằm khơi thông đàm phán hơn là khai thông eo biển Hormuz", Michael Singh, cựu giám đốc cấp cao về các vấn đề Trung Đông tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, nhận định.

Ông thêm rằng động thái này diễn ra sau một nhượng bộ từ phía Washington. Mỹ đã thúc đẩy lệnh ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và Lebanon và tuyên bố "cấm" Israel tiếp tục ném bom nước láng giềng. Tehran trước đó yêu cầu Israel phải chấm dứt chiến dịch chống lại Hezbollah, nhóm vũ trang mà Iran hậu thuẫn ở Lebanon.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại Tehran hồi tháng 11/2025. Ảnh: AFP

Tuy nhiên, nỗ lực của ông Araghchi lập tức vấp phản kháng từ chính trong nội bộ Iran. Ngay trong đêm đó, một người tự xưng là thành viên hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phát tin nhắn qua đài vô tuyến hàng hải, tuyên bố eo biển vẫn đóng cửa và các tàu cần có sự cho phép của lực lượng này mới được đi qua.

"Chúng tôi mở cửa theo lệnh của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, chứ không phải theo những dòng tweet của một kẻ ngớ ngẩn nào đó", nội dung tin nhắn nêu rõ.

Cùng lúc đó, hãng tin Tasnim thân cận với IRGC cũng chỉ trích gay gắt Ngoại trưởng Iran vì tuyên bố trên mạng xã hội, khẳng định "Bộ Ngoại giao nên xem xét lại kiểu truyền thông này".

Morteza Mahmoudi, nghị sĩ cấp cao thuộc phe cứng rắn ở Iran, thậm chí còn kêu gọi cách chức ông Araghchi, cho rằng tuyên bố của ông đã làm hạ giá dầu và là một "món quà" tặng cho Mỹ.

Ngày 18/4, Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran chính thức thông báo tái áp đặt hạn chế ở eo biển Hormuz. Trung tâm Điều phối Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) cho biết đã nhận được thông tin rằng một tàu dầu ngoài khơi Oman bị xuồng cao tốc Iran áp sát và nổ súng, không có thương vong trong sự việc.

Hải quân IRGC cảnh báo các chủ tàu rằng mọi nỗ lực vượt eo biển mà không được cấp phép "sẽ phải đối mặt với phản ứng khốc liệt từ lực lượng Iran". Một cố vấn cấp cao của IRGC cho biết lực lượng này cảm thấy tức giận khi ông Araghchi đã không phối hợp với họ trước khi đưa ra tuyên bố.

Xuồng cao tốc của lực lượng Iran phóng tên lửa trong cuộc diễn tập quân sự ở eo biển Hormuz hôm 17/2. Ảnh: AFP

Trong khi các bên trung gian cho biết Mỹ và Iran đã thể hiện sự linh hoạt về lập trường đàm phán và ông Trump tuyên bố thỏa thuận đã cận kề, những gì diễn ra ở eo biển Hormuz cho thấy những người sẵn lòng thỏa hiệp ở Iran có thể không nhận được sự ủng hộ hoàn toàn từ phe cứng rắn đầy quyền lực.

"Phương Tây nghĩ Iran là một quốc gia có chuỗi mệnh lệnh xuyên suốt: Bạn đàm phán với Bộ Ngoại giao, họ trình lên để phê chuẩn, các quyết định được đưa ra. Xong chuyện", Mohamed Amersi, chuyên gia về Iran kiêm thành viên Hội đồng Cố vấn Toàn cầu thuộc Trung tâm Wilson ở Mỹ, nhận định. "Nhưng khi tình hình trở nên căng thẳng, tiếng nói quyết định lại thường thuộc về lực lượng đang nắm trong tay vũ khí, máy bay không người lái và xuồng cao tốc".

Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy, cảnh báo sự phản kháng của phe cứng rắn đối với thỏa thuận hòa bình "đang ngày càng lớn hơn, tạo ra thách thức chính trị lớn".

Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Diễn biến tại eo biển Hormuz cuối tuần qua gợi nhớ đến tình huống hồi đầu cuộc chiến, khi Tổng thống Masoud Pezeshkian xin lỗi về các cuộc tấn công vào các nước láng giềng vùng Vịnh và hứa sẽ cắt giảm quy mô tấn công. Ngay lập tức, ông bị phe cứng rắn công khai phản bác.

Các nhà phân tích cho rằng sau khi lãnh tụ tối cao Ali Khamenei bị hạ sát trong những cuộc tập kích đầu tiên của Mỹ - Israel, giới lãnh đạo ở Iran đã mất đi sự thống nhất.

"Vì trọng tài chính đã không còn, mâu thuẫn giữa các phe phái đã bắt đầu bùng nổ", Saeid Golkar, chuyên gia về an ninh Iran tại Đại học Tennessee ở Mỹ, kết luận.

Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Tasnim)