Các nước Vùng Vịnh kẹt giữa 'làn đạn' Mỹ - Iran

Bị kéo vào xung đột không mong muốn, các nước Vùng Vịnh giờ đây đứng trước bài toán khó khi phải tự tìm lối thoát để bảo vệ thịnh vượng của quốc gia.

Nhiều năm qua, các quốc gia Arab Vùng Vịnh luôn lo ngại viễn cảnh xảy ra một cuộc xung đột ngoài tầm kiểm soát với Iran, điều sẽ khiến tên lửa và máy bay không người lái (UAV) dội xuống những thành phố lộng lẫy của họ, làm du khách mắc kẹt và khiến các doanh nhân nước ngoài giàu có phải tháo chạy.

Nỗi lo xung đột là một phần lý do khiến các cường quốc dầu mỏ này vun đắp mối quan hệ chặt chẽ với Mỹ. Họ đã xây dựng các căn cứ quân sự cho lính Mỹ đồn trú và sẵn lòng chi hàng chục tỷ USD mua sắm những hệ thống vũ khí hiện đại từ Washington.

Họ từng hy vọng những khoản đầu tư như vậy có thể giúp họ an toàn trước Iran và các lực lượng dân quân thuộc "Trục Kháng chiến" được nước này hậu thuẫn. Khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang gần đây, Oman đã tích cực đóng vai trò trung gian đàm phán giữa hai bên.

Tên lửa Iran đánh trúng một địa điểm ở Doha, Qatar, hôm 1/3. Ảnh: Reuters

Trong những giờ phút cuối cùng, Ngoại trưởng Oman đã gấp rút bay tới Washington để tìm cách thuyết phục chính quyền Tổng thống Donald Trump không lựa chọn giải pháp quân sự. Tuy nhiên, nỗ lực này không thành công, khi Mỹ và Israel cuối tuần trước phát động một cuộc tấn công quy mô lớn vào Iran.

Xung đột bùng nổ và nó nhanh chóng biến thành kịch bản ác mộng với các nước Vùng Vịnh. Để trả đũa, Iran đã phóng gần 800 tên lửa đạn đạo và hơn 900 UAV vào Arab Saudi, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain, Kuwait và Oman. Những cuộc tập kích khiến ít nhất 7 người tại những quốc gia trên thiệt mạng.

Chính phủ các nước Vùng Vịnh, vốn phải nhập khẩu gần như các mặt hàng thiết yếu, đang đối mặt với những câu hỏi hóc búa về việc liệu kho tên lửa đánh chặn và dự trữ lương thực chiến lược của họ có đủ duy trì đến hết cuộc chiến hay không.

6 nước Vùng Vịnh, gồm Oman, Arab Saudi, UAE, Qatar, Bahrain và Kuwait, phải nhập khẩu 85% nhu cầu lương thực của mình. Với ngũ cốc, tỷ lệ này lên tới hơn 90%.

Câu hỏi nguy hiểm hơn là liệu họ có nên tham chiến chống lại Iran và chấp nhận rủi ro về một cuộc leo thang căng thẳng quy mô lớn? Hay nên tiếp tục dồn lực cho ngoại giao, dù nỗ lực vận động nhằm ngăn chặn xung đột dường như không mang lại hiệu quả?

"Các quốc gia Vùng Vịnh đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa Mỹ và Iran trong một cuộc xung đột mà họ không hề lựa chọn. Họ đang cố gắng kiểm soát tình hình bằng việc kết hợp giữa ngoại giao, kiềm chế cùng trạng thái sẵn sàng chiến đấu", Abdullah Baabood, học giả người Oman tại Đại học Waseda, Nhật Bản, bình luận.

Các mục tiêu bị Iran tấn công tại Vùng Vịnh không chỉ là đại sứ quán hay căn cứ quân sự Mỹ mà còn cả cơ sở năng lượng, sân bay và khu nghỉ dưỡng. Tại Dubai, trung tâm tài chính, kinh doanh của Trung Đông, thành phố vốn miễn nhiễm với các cuộc xung đột khu vực suốt nhiều thập kỷ qua, những vụ nổ đã làm vỡ vụn cửa kính hàng loạt căn hộ và khiến nhiều khách sạn 5 sao bốc cháy.

"Việc các quốc gia then chốt ở Vùng Vịnh không thể ngăn Tổng thống Donald Trump theo đuổi những ý tưởng tham vọng của Israel về việc thay đổi chế độ tại Iran đã cho thấy ảnh hưởng hạn chế của họ với Washington và an ninh khu vực", Yasmine Farouk, chuyên gia cấp cao tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định.

Các mục tiêu bị tập kích tại Trung Đông trong xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran tính đến ngày 3/3. Đồ họa: CNN

Căng thẳng dâng cao hồi đầu tuần khi Bộ Ngoại giao Mỹ cảnh báo công dân nước này tại hàng chục quốc gia Arab hãy "rời đi ngay bằng các phương tiện thương mại". Thông báo không đề cập đến việc không phận tại nhiều quốc gia trong khu vực đã bị đóng cửa, khiến không còn lại nhiều lối thoát khả thi.

"Nếu mối đe dọa từ Iran và cỗ máy quân sự của Israel vẫn tiếp diễn, tương lai sẽ chẳng có gì hứa hẹn", bà Farouk nói.

Đối với chính phủ các nước Vùng Vịnh, cả Iran và Israel đều là những nhân tố tiềm ẩn rủi ro đối với ổn định khu vực, thứ vốn là nền tảng cho thịnh vượng kinh tế của họ.

Oman và Qatar đã vun đắp quan hệ hữu nghị với Iran và trong vài năm qua, UAE cùng Arab Saudi cũng xây dựng mối liên kết sâu sắc hơn với nước này nhằm giảm bớt mối đe dọa tiềm tàng.

Mohammed Baharoon, lãnh đạo trung tâm nghiên cứu B'huth tại Dubai, dự báo các quốc gia Vùng Vịnh vẫn sẽ cố gắng hạ nhiệt căng thẳng ngay cả sau những cuộc tấn công vừa qua nhằm vào mình.

Theo ông, dù Iran cùng các lực lượng ủy nhiệm gây ra nhiều căng thẳng tại Trung Đông những năm gần đây, Israel và Mỹ cũng góp phần "dẫn đến bất ổn trong khu vực".

Các quốc gia Arab cũng có chung quan điểm đó. Suốt nhiều năm, người dân đã chứng kiến những cuộc chiến liên miên do Mỹ phát động và các cuộc xung đột do đồng minh của họ khơi mào, khiến không ít quốc gia lâm vào cảnh tan hoang. Dù các lãnh đạo Vùng Vịnh đã cố gắng xây dựng mối quan hệ nồng ấm với Tổng thống Trump và gia đình ông, giới phân tích đánh giá họ vẫn rất cảnh giác trước sự khó đoán của ông.

Giới chức Israel và Mỹ có thể tin rằng những lợi ích từ việc thay đổi chính quyền ở Iran sẽ bù đắp được hậu quả của cuộc chiến, song Baharoon không chắc về điều này.

Nếu cuối cùng chính quyền Iran bị lật đổ hoặc làm suy yếu, các lãnh đạo Vùng Vịnh sẽ buộc phải đối mặt với một vấn đề nan giải khác. Iran bị coi là đối thủ trong khu vực, đặc biệt là với Arab Saudi, nhưng giới chức các nước Vùng Vịnh tin rằng chính sức mạnh của Iran cũng đóng vai trò như một đối trọng nhằm kiềm chế Israel.

Mặc dù một số lãnh đạo Vùng Vịnh đã tìm cách xích lại gần hơn với Israel những năm gần đây, không ai trong số họ muốn thấy một Trung Đông bị Tel Aviv chi phối, giới phân tích đánh giá.

Đông đảo người dân tham dự tang lễ của hai binh sĩ tại thủ đô Kuwait City, Kuwait, hôm 3/3. Ảnh: AFP

Một số chính phủ khu vực còn dần coi Israel là một nhân tố gây bất ổn đối với an ninh khu vực. Israel ngày càng trở nên cứng rắn sau chiến dịch đáp trả cuộc đột kích của Hamas hồi tháng 10/2023.

Cựu thủ tướng Qatar Hamad bin Jassim al-Thani tuần qua cảnh báo trong một loạt bài đăng trên mạng xã hội rằng một khi cuộc xung đột hiện tại kết thúc, "những động lực mới sẽ xuất hiện trong khu vực" và "Israel nhiều khả năng sẽ nắm giữ tầm ảnh hưởng đáng kể".

Ông hối thúc các quốc gia Vùng Vịnh không nên "sa vào một cuộc đối đầu trực tiếp với Iran" và kêu gọi tăng cường khả năng tự lực cánh sinh. Những gì đã xảy ra những ngày qua "buộc Vùng Vịnh phải đánh giá lại tầm nhìn chiến lược để đảm bảo rằng chúng ta không bị lôi kéo vào các cuộc xung đột không phục vụ lợi ích của mình", cựu thủ tướng Qatar nhấn mạnh.

"Nó đòi hỏi chúng ta phải xây dựng một năng lực răn đe đáng tin cậy, ít phụ thuộc hơn vào các đồng minh bên ngoài và chú trọng hơn vào năng lực tập thể của chính chúng ta", ông nói thêm.

Đến nay, giới chức Vùng Vịnh ít nhất đã công khai cho thấy họ đang tìm cách hạ nhiệt chiến sự, chứ không phải tham gia vào căng thẳng.

"Chúng tôi đang liên lạc với các đồng minh trong khu vực và tất cả những bên liên quan để thảo luận về việc hạ nhiệt xung đột", Majed al-Ansari, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Qatar, cho biết hôm 3/3. "Trọng tâm của chúng tôi là bảo vệ đất nước".

UAE, quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ các cuộc tấn công của Iran tuần qua, cũng tin rằng ngoại giao vẫn là con đường khả thi duy nhất để chấm dứt cuộc khủng hoảng khu vực, Bộ trưởng Nhà nước phụ trách Hợp tác Quốc tế UAE Reem al-Hashimy cho hay.

"Biện pháp quân sự sẽ chỉ dẫn đến thêm nhiều cuộc khủng hoảng", bà nói.

Vũ Hoàng (Theo AP, AFP, Reuters)